آموزش تدبر در سورهٔ علق — بخش اول
یادداشت: ترجمههای فارسیِ درجشده زیر عبارات عربی، توسط مدل تهیه شدهاند و جزء سخنان استاد نیستند. متن عربی آیات از منابع معتبر (tanzil / quran.com) درج شده است.
آیات مورد بحث در این جلسه
پیش از ورود به متن، فهرست آیاتی که استاد در این جلسه دربارهٔ آنها سخن گفته ــ حتی اگر عربی کامل را نخوانده و فقط مضمون یا تکهای را آورده ــ از این قرار است: علق/۱ تا علق/۱۹ (کل سوره در یک دورِ ترجمه و اتصال سیاقی). استاد آیهٔ سجدهٔ واجب (علق/۱۹) را در کلاس نخواند و فقط معنایش را گفت؛ عربی استاندارد همان آیه در محل بحث آمده است. بسمله نیز در آغاز قرائت آمده است. آیهٔ دیگری از سورهای جز علق در این جلسه اشاره نشده است.
تذکر فقهی پیش از قرائت
فقط یک دور بخوانیم؛ ببینیم جایش گیر دارید یا نه. بسم الله الرحمن الرحیم. اقرأ.
من این را بگویم: حالا احیاناً اگر کسی در جمع ما هست ــ چون این سوره سجدهٔ واجب دارد ــ با کسب اجازه و البته با عذرخواهی از برادران و خواهران، کسانی که عذر شرعی دارند حتی یک حرف از این سوره را نباید بخوانند. ولی گوش دادنش هیچ مانعی ندارد. گوش دادن غیر از خواندن است.
آیهٔ سجدهدار را من نمیخوانم؛ چون اینجا امکان سجده نداریم. انشاءالله آن آیه را نمیخوانم. ترجمهاش را فقط میگویم تا سجده هم بر شما واجب نشود. پس فقط خودتان، آنهایی که عذر شرعی دارند، نخوانند؛ فقط گوش بدهند. بقیه اگر بخوانند هم اشکال ندارد.
بسم الله الرحمن الرحیم.
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ» (بسمله)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.
امر به خواندن و خلقت انسان از علق
«اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ» (علق/۱)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): بخوان به نام پروردگارت، همان که آفرید.
بخوان به اسم پروردگارت؛ همانی که خلق کرد. «اقرأ» یعنی بخوان. به نام همان پروردگاری بخوان که خلق کرد.
«خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ» (علق/۲)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): انسان را از علق آفرید.
خلق یعنی چه؟ یعنی خلق کرد انسان را از علق؛ از خون بسته. همان پروردگاری که در آیهٔ اول گفت «خلق»، حالا روشن میکند که انسان را از علق آفرید.
پروردگار اکرم و تعلیم با قلم
«اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ» (علق/۳)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): بخوان، و پروردگار تو کریمترین است.
اقرأ: بخوان. و پروردگار تو کریمتر است؛ کریمترین است. «الأکرم» یعنی کریمترین.
«الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ» (علق/۴)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): همان که با قلم آموخت.
یعنی چه اکرم؟ یعنی همان کسی که عَلَّمَ: یاد داد. با چه؟ با قلم. آن کسی است که یاد داد با قلم.
چی یاد داد؟
«عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ» (علق/۵)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): به انسان آنچه را که نمیدانست آموخت.
یاد داد به انسان آنچه را که انسان یاد نگرفت. آنچه را که انسان ندانست. آنچه را که انسان ندانست، به او تعلیم داد. خدا به انسان چیزی را آموخت که انسان خودش بلد نبود.
کلا: انسان بهجای استقبال، طغیان میکند
«كَلَّا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَىٰ» (علق/۶)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): هرگز؛ همانا انسان حتماً طغیان میکند.
هرگز. هرگز یعنی چه هرگز؟ یعنی متأسفانه انسان از تعلیم الهی استقبال نکرد؛ بلکه چه میکند؟ طغیان میکند.
یک طرف «عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ» است و طرف دیگر «إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَىٰ». خدا به انسان یاد داد همان را که انسان بلد نبود. ولی انسان به جای اینکه بگوید «به دستت درد نکند، چه خوب شد یادم دادی»، انسان طغیان میکند؛ سرکشی میکند. «إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَىٰ».
چرا سرکشی میکند؟
«أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَىٰ» (علق/۷)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): از آن رو که خود را بینیاز دید.
چون خود را از تعلیم پروردگارش بینیاز دیده. میگوید من میخواهم چکار؟ حالا یاد دادی که چی؟ یاد نمیدادی اصلاً. زحمت کشیدی یاد دادی. ولمون کن؛ بگذار راحت باشیم. «أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَىٰ»: خودش را مستغنی دیده؛ خیال کرده دیگر به تعلیم پروردگارش نیاز ندارد.
خداوند میفرماید غصه نخور:
«إِنَّ إِلَىٰ رَبِّكَ الرُّجْعَىٰ» (علق/۸)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): همانا بازگشت، به سوی پروردگار توست.
همهٔ اینهایی که میبینی اینجور پرروگری میکنند، به سوی پروردگار تو برمیگردند. آخرش سرِ کارشان با خود پروردگار توست؛ که ما باشیم. بازگشت، بهسوی ربّ توست. این طغیان در هوا معلّق نمیماند.
نمونهٔ انسان طغیانگر: نهی از نماز بنده
«أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهَىٰ» (علق/۹)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): آیا دیدی آن کس را که نهی میکند؟
میبینی این کسی را که نهی میکند؟ گویا خدا میخواهد این انسان طغیانگر را نشان بدهد. بگوید انسان طغیانگر، نمونهاش را ببینید. میبینی این انسانی را که نهی میکند. کی را نهی میکند؟
«عَبْدًا إِذَا صَلَّىٰ» (علق/۱۰)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): بندهای را، آنگاه که نماز میگزارد.
عبداً: بندهای را. از چه نهی میکند؟ إذا صلّی: از نماز. میبینی این انسانی را که یک بندهای را وقتی نماز میخواند میخواهد جلوی نماز خواندنش را بگیرد. «عَبْدًا إِذَا صَلَّىٰ».
بعد خدا سؤال میکند. میگوید:
«أَرَأَيْتَ إِنْ كَانَ عَلَى الْهُدَىٰ» (علق/۱۱)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): آیا دیدی اگر [آن بنده] بر هدایت باشد؟
هیچ توجه کردی اگر این بنده «علی الهدی» باشد ــ بر هدایت استوار باشد ــ چه میشود؟ یعنی آدم بیاید یک کسی را هل بدهد، یا کسی را نهی بکند، که بر هدایت استوار است.
«أَوْ أَمَرَ بِالتَّقْوَىٰ» (علق/۱۲)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): یا به تقوا امر کند.
هیچ فکر کردی اگر این بنده به تقوا امر کند چه میشود؟ یعنی آدم بیاید یک کسی را که بر هدایت مبتنی است و امر به تقوا میکند، نهیاش بکند. هیچ فکر کردی به عاقبت این کار؟
«أَرَأَيْتَ إِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّىٰ» (علق/۱۳)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): آیا دیدی اگر [آن نهیکننده] تکذیب کرده و روی گردانده باشد؟
هیچ فکر کردی اگر اینی که نهی میکند تکذیب کرده باشد چه؟ اگر اینی که نهی میکند رویگردان شده باشد چه؟ چه را تکذیب کرده باشد؟ هدایت را. از چه رویگردان شده باشد؟ از تقوا. پس یک طرف بندهای است بر هدایت و امرکننده به تقوا؛ طرف دیگر کسی است که تکذیب کرده و تولّی کرده.
بعد میفرماید:
«أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرَىٰ» (علق/۱۴)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): آیا ندانست که خدا میبیند؟
آیا این انسان ندانست که الله میبیند؟ همین. نهی میکند، هل میدهد، تکذیب میکند، روی برمیگرداند؛ آیا ندانست که خدا میبیند؟
تهدید ناصیه، نادی و زبانیه
«كَلَّا لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ لَنَسْفَعًا بِالنَّاصِيَةِ» (علق/۱۵)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): هرگز؛ اگر دست برندارد، موی پیشانیاش را سخت میگیریم.
هرگز. اگر دست برندارد، موی پیشانی او را میگیریم. «لَنَسْفَعًا بِالنَّاصِيَةِ». کدام پیشانی؟
«نَاصِيَةٍ كَاذِبَةٍ خَاطِئَةٍ» (علق/۱۶)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): پیشانی دروغگوی خطاکار.
همان پیشانی دروغگوی خطاکار را. میگیریم از پیشانیاش؛ یعنی میگیریمش توی مشتمان. ناصیهٔ کاذبهٔ خاطئه: پیشانی دروغگو و خطاکار.
«فَلْيَدْعُ نَادِيَهُ» (علق/۱۷)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): پس انجمن و اطرافیانش را صدا بزند.
آن موقع صدا کند اینهایی را که دور و برش جمع شدهاند، دارند هو میکنند، سر و صدا میکنند، برایش کف میزنند؛ آن موقع صداشان کند. «فَلْيَدْعُ نَادِيَهُ»: نادیاش را صدا بزند؛ همان جمع و باشگاه و هوچیهای دور و برش را.
خب، آنها را صدا کرد؛ تو میخواهی چکار کنی خدایا؟
«سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ» (علق/۱۸)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): بهزودی زبانیهها ــ آتشبانان ــ را فرامیخوانیم.
ما هم آتش را صدا میکنیم. او نادیاش را صدا کند؛ ما زبانیه را صدا میکنیم.
فرمان پایانی: اطاعت نکن، سجده کن، نزدیک شو
بعد خدا میفرماید ــ و من خودِ آیه را اینجا نمیخوانم، چون سجدهٔ واجب دارد و اینجا امکان سجده نیست؛ فقط معنایش را میگویم ــ که پیغمبر من، اطاعت از او نکن، و سجده کن، و به درگاه ما نزدیک شو.
«كَلَّا لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ» (علق/۱۹)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): هرگز؛ اطاعتش مکن، و سجده کن، و نزدیک شو.
استاد در کلاس عربی این آیه را نخواند و فقط ترجمه را گفت تا سجده واجب نشود؛ عربی استاندارد آیه برای مطالعه در همینجا آمده است. معنا همان است که فرمود: اطاعت از آن نهیکننده نکن؛ سجده کن؛ و به درگاه پروردگار نزدیک شو.
اتصال سیاقی سوره
پس ما در ترجمه الحمد لله مشکلی نداریم. اتصال سیاقی برقرار است. چرا برقرار است؟ بهخاطر اینکه خیلی روشن است.
ببینید اینجا «اقرأ»؛ «اقرأ» که روشن است. امر به خواندن است؛ دو بار آمده: بخوان به نام پروردگارت که خلق کرد، بخوان و پروردگارت اکرم است.
اینجا این «كَلَّا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَىٰ» همین انسانی است که «عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ». این روشن است. همان انسانی که خدا به او تعلیم داد، همان انسان طغیان میکند.
بعد اینجا که میگوید «أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهَىٰ» دارد مثال میزند به کسی که «إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَىٰ». همان طغیان را دارد در یک نمونه نشان میدهد: کسی که بندهای را هنگام نماز نهی میکند.
پس ما در یک سیاق هستیم، با فرازهای متعدد. یک سیاق است، چند فراز. انشاءالله ساعت بعدی میخواهیم تدبر را کامل بکنیم.
پاورقی تدوین: متن حاضر بر اساس پیادهسازی ماشینیِ گفتار (ASR) تدوین شده است. ترجمههای فارسیِ زیر عبارات عربی، در مواردی که در بخشهای این جلسه آمدهاند، توسط مدل تهیه شدهاند و جزء سخنان استاد نیستند. متن عربی آیات از منابع معتبر (tanzil / quran.com) درج شده است. گفتار حاضران، پرسشوپاسخهای جانبی و صداهای غیرمرتبط با سخنرانی استاد حذف شدهاند. این نسخه فاقد Segments است.