یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
آغاز جلسه و شکر توفیق سطح دو
«أَعُوذُ بِٱللَّهِ مِنَ ٱلشَّيْطَٰنِ ٱلرَّجِيمِ» (استعاذه)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): پناه می‌برم به خدا از شیطان رانده‌شده.
«بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ» (حمد/۱)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): به نام خداوند رحمان و رحیم.
«ٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَ» (حمد/۲)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): ستایش از آنِ خداوند، پروردگار جهانیان است.
صلوات بر سید و نبی ما، حبیبِ اله العالمین، ابوالقاسم مصطفی محمد، و بر آل طیبین و طاهرین او؛ و لعنت خدا بر همهٔ دشمنان آنان، از اکنون تا قیام یوم‌الدین.
«ٱللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَعَجِّلْ فَرَجَهُ» (صلوات)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): خدایا، بر محمد و خاندان محمد درود فرست و در فرج او شتاب کن.
عرض سلام و ادب و احترام به خواهران و برادران گرامی حاضر در جلسه. خدا را شکر می‌کنیم که پس از آنکه سطح یک به پایان رسید و فاصله‌ای میان دو سطح افتاد، دوباره توفیق عطا فرمود تا در محضر نورانی قرآن کنار هم قرار بگیریم. به یاری خدا، سطح دوِ دورهٔ معرفتیِ تدبر در قرآن کریم را آغاز می‌کنیم.
تفاوت دورهٔ معرفتی و دورهٔ مهارتی
برای یادآوری باید روشن شود که آنچه «دورهٔ معرفتی» خوانده می‌شود، با «دورهٔ مهارتی» یکی نیست. این تفاوت را نباید اشتباه فهمید. فرق در آن نیست که در دورهٔ معرفتی استدلال و استناد نباشد؛ همه را داریم. هر بحثی که مطرح می‌شود، کوشش بر آن است که با دلیل و سند محکم باشد. باز هم چنین نیست که روش تدبر را تمرین نکنیم؛ در دورهٔ معرفتی روش تدبر نیز تمرین می‌شود.
اما دوره‌های مهارتی اساساً ورودشان پس از سطح سهِ تدبر ممکن است و برای افرادی است که شرایط خاص داشته باشند. در آن دوره‌ها محور آموزش، مراحل و قواعد است، نه سوره‌ها. ما در دوره‌های معرفتی سوره‌ها را آموزش می‌دهیم و ضمنِ سوره‌ها به مراحل و قواعد نیز اشاره می‌کنیم. اتفاقاً آنچه برای اکثر افراد کاربردی‌تر است، همین دوره‌های معرفتی است. دوره‌های مهارتی بیشتر مناسب کسانی است که می‌خواهند وارد حوزهٔ پژوهش شوند، کارهای پژوهشی بیشتری انجام دهند، در رشته‌های علوم قرآنی و تفسیر تحصیل کرده باشند یا حوزوی باشند و مایل باشند تحقیقی‌تر و پژوهشی‌تر کار کنند؛ در آن فضا مطالب ویژه‌ای با آنان در میان گذاشته می‌شود.
پس نکتهٔ نخست این است که دورهٔ ما معرفتی است.
سطح مخاطب، تعیین‌کنندهٔ سطح مطالبه
در دورهٔ معرفتی، سطح مخاطب تعیین‌کنندهٔ سطح مطالبه است. هرقدر شما بیشتر وقت بگذارید، زحمت بکشید و کار کنید، به همان میزان تلاش خواهد شد که سطح مطالب ارتقا یابد. در گذشته گاه می‌گفتند «عمومی» و «تخصصی»؛ یعنی دوره‌های معرفتی را بعضاً عمومی و بعضاً تخصصی برگزار می‌کردند. بعد این قید برداشته شد و گفته شد: به تناسب سطح مخاطب. مخاطب هرقدر ظرفیت علمی و مطالعهٔ بیشتری از خود نشان دهد، به همان میزان تلاش آموزشی بیشتر می‌شود و سطح دوره بالاتر می‌رود. این هم یک مطلب است.
ساختار معرفتی یک و دو؛ جایگاه این ترم
دورهٔ معرفتی مجموعاً دو تاست: معرفتی یک و معرفتی دو؛ هر کدام سه ترم. اکنون ترم دوِ معرفتی یک است. ترم یک برگزار شده است: از سورهٔ مبارکهٔ انشقاق تا ناس. ترم دوم از مزمل تا مطففین است.
معمولاً برنامه چنین ریخته می‌شود که در ترم اول بیشتر دنبال آشنایی باشند: اصلاً تدبر چیست؟ تدبر را بچشند، اندکی با آن انس بگیرند و ارتباط برقرار کنند؛ به اصطلاح یک «دست‌گرمی». با آنکه سی‌ویک سورهٔ قرآن بحث شد، هنوز کوشش جدی برای ورود به بحث‌های فنی‌تر صورت نگرفت. در دورهٔ دو تلاش می‌شود فاز فنی بحث‌ها تقویت شود؛ منتها باز هم باید از مخاطب بازخورد گرفته شود. باید احساس شود که جمعیت همراه است و اکثر افراد کار می‌کنند.
استاد به حسب تجربه‌ای که خدا عطا کرده — بیش از هفده‌هیجده سال کارش تدریس تدبر است — می‌گوید لازم نیست شما حرفی بزنید. همین که در جلسه بنشینید و سوره‌ای گفته شود، می‌فهمد کار کرده‌اید یا نکرده‌اید؛ اکثر شما را. ادعا نیست؛ جداً راست می‌گوید. از نگاهتان، از حستان، از بازخوردتان متوجه می‌شود که این جمعیت در حال استفاده از یک منبر است یا در حال تعلم و یادگیری. البته هر دو تعلم است، اما تفاوت‌هایی در آن هست. از این‌رو توقع آن است که بیشتر وقت بگذارید.
مراحل تدبر و انتظار این ترم
مراحل تدبر را به یاد آورید. چه بوده است؟
مرحلهٔ اول: فهم آیات
مرحلهٔ اول، فهم آیات است. در این دوره توقع آن است که در فهم آیات برای کسی مشکلی باقی نماند. هرکس در فهم آیات گیر دارد و مشکل دارد، باید برطرف کند؛ در طول این ترم دیگر نباید باقی بماند. باید مختصری صرف و نحو یاد بگیرید؛ دیر نکنید. لازم نیست بروید صرف و نحو بسیار مفصل عربی بخوانید. آشنایی با صرف و نحو عربی پیدا کنید و مباحثش را در سوره‌های قرآن دنبال کنید — همان سوره‌ای را که می‌خواهیم کار کنیم. مثلاً وقتی سورهٔ مزمل را کار می‌کنیم، شما صرف و نحوش را هم کار کنید:
«يَٰٓأَيُّهَا ٱلْمُزَّمِّلُ» (مزمل/۱)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): ای جامه بر خود پیچیده.
«یا» چیست؟ «أیها» چیست؟ «المزمّل» چه گونه کلمه‌ای است؟ معنی‌اش چیست؟ این‌ها را کار کنید. بیش از دورهٔ یک برای این بخش سرمایه‌گذاری کنید؛ به‌ویژه کسانی که تاکنون کار نکرده‌اند و سرمایه‌گذاری نکرده‌اند. توقع آن است که در پایان ترم دو، در حاشیهٔ دوره، اگر در صرف و نحو و مفاهیم آیات اشکالی بوده برطرف شده باشد. لطفاً برای آن برنامه بریزید.
مرحلهٔ دوم: تشخیص سیاق‌ها
مرحلهٔ دوم چیست؟ تشخیص سیاق‌هاست: سیاق‌ها را بشناسیم؛ این سوره چند سیاق دارد، از کجا تا کجا. لازمه‌اش این است که آیات را به لحاظ مفهومی، لفظی و ادبی با هم مقایسه کنیم و بفهمیم این آیه به قبل متصل است یا از قبل منفصل. اگر منفصل بود، یعنی شروع سیاق جدید. این مهارت نیز باید در این ترم به کمال خود برسد. هرجا سؤال یا ابهام پیش آمد بپرسید تا برطرف شود. چطور شد اینجا سیاق را جدا کردیم؟ اگر متوجه نشدید بپرسید. چطور شد متصل دانستیم؟ اگر ابهام داشت بپرسید.
مراحل بعدی: جمع‌بندی و ارتباط سیاق‌ها
مراحل بعدی که جمع‌بندی سیاق‌ها و ارتباط سیاق‌ها با یکدیگر باشد، در این دوره هدف‌گذاری خاصی و سنگینی رویشان نمی‌شود. البته همه را آموزشی ارائه می‌شود، اما توقع از مخاطب سنگین نمی‌شود. توقع این است که دو مرحلهٔ اول تدبر — یعنی فهم آیات و دسته‌بندی سوره — در این دوره کامل شود؛ به‌ویژه مرحلهٔ اول، و تا حد امکان مرحلهٔ دوم که همان مسئلهٔ دسته‌بندی سوره‌هاست.
پیش‌مطالعه، تکلیف ساختارشناسانه و پرهیز از تقلید کتاب
لذا بکوشید پیش از آنکه کتاب را تهیه کنید و به آن مراجعه کنید، و پیش از آنکه استاد در کلاس تدریس کند، خودتان مفاهیم و دسته‌بندی را کار کرده باشید. در ترم قبل می‌گفتیم تکلیف همین است که سوره را به‌شکل کلی کار کنید و گزارشی بدهید. در این سطح و در این ترم، اگر اجازه بدهید، جدی‌تر است. تکلیف یعنی اینکه حالا مفاهیم را با خودتان کار کرده باشید و دست‌کم در تشخیص ساختار سوره بحثی قشنگ برای ما ارائه دهید — در نیم‌صفحه یا یک صفحه — که با توجه به این مطالب تشخیص داده‌ام این سوره سه سیاق دارد، یا دو تا، یا یکی؛ با کتاب مخالفم یا موافقم.
گمان نکنید هرکس موافق کتاب به نظر برسد استاد خیلی خوشحال می‌شود و اگر مخالف برسد نه. می‌خواهد شما یاد بگیرید. بر آنچه واقعاً متوجه می‌شوید تمرکز کنید تا نکات آموزشی تقویت شود. اگر شما مثلاً از اول تسلیم باشید، هرچه کتاب بگوید همان است؛ آخرش هم حرف کتاب ثابت می‌شود. پس از همان اول می‌گوییم این سوره دو سیاق دارد؛ دیگر چه کاری است استاد بگوید سه سیاق دارد و بعد شما بگویید نه، دو تا؟ همان اول می‌روید کتاب را باز می‌کنید و کار تمام. کمتر یاد می‌گیرید — نمی‌گوییم هیچی یاد نمی‌گیرید؛ کمتر یاد می‌گیرید. از این‌رو پیش‌مطالعه می‌خواهیم: پیش از کلاس و پیش از کتاب، خودتان مفاهیم آیات و ساختار سوره را کار کنید و ساختار سوره را برای ما گزارش دهید.
تکلیفی که در این دوره می‌خواهیم این است: کلاً یازده سوره کار می‌کنیم و یازده گزارش ساختارشناسانه. یکی‌اش سورهٔ مزمل است که سورهٔ اول است و از آن گذشته‌ایم؛ پس ده گزارش ساختارشناسی سوره‌های دیگر باقی می‌ماند. هرکس قرار است در ده صفحه تکلیف بدهد؛ این کل تکلیف است. ولی می‌خواهیم سیر رشد را ببینیم و چقدر جالب است که در تکلیف‌ها افراد واقعاً دیدگاه خودشان و تشخیص خودشان را منعکس کرده باشند. این به تعلم شما و به بهتر شدن تعلیم ما کمک می‌کند.
فنی‌تر شدن مسیر و کوچک‌تر شدن جمع
کلاسی که برای سطح سه به بعد نشانه گرفته‌ایم، سی‌چهل‌نفره است؛ مگر شما خودتان را برسانید. این‌گونه نیست که بایستیم و بگوییم به هر قیمت همه بیایند و دویست نفر جمع شود. داریم به سمت فنی‌تر شدن می‌رویم: ترم بعدمان فنی‌تر است و ترم‌های پس از آن نیز. ممکن است سطح شش مثلاً استاد با شش نفر باشد؛ ترم آخر است و طبیعی است. برخی می‌گویند سی سوره یاد گرفتم؛ حالا تا بروم به این‌ها عمل کنم سی سال طول می‌کشد — و سی سال بعد سطح دو را می‌گذرانند. ممکن هم هست کسی بگوید نه، من سی‌روزه رفتم و به این‌ها عمل کردم. خدا به همهٔ ما توفیق دهد که هرچه از قرآن می‌آموزیم بکوشیم در زندگی‌مان جامهٔ عمل بپوشانیم؛ به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.
نظم جلسه: پرسش ضروری و یادداشت اشکال
بعد دیگر در اثنای جلسه بنا را بگذارید جز به ضرورت سؤال نکنید. اگر اشکالی به مطلبی داشتید یادداشت کنید و بدهید؛ چون جمعیت زیاد است، اگر یادداشت شود راحت‌تر مدیریت می‌شود. در میان جلسه تا جایی که ممکن است سؤال نکنید، مگر آنکه مطلبی گفته شود و شما متوجه نشوید و منظور را نفهمید؛ اگر الان سؤال نکنید از بحث عقب می‌افتید. آن‌وقت سؤال کنید تا یک‌بار دیگر تکرار شود؛ اشکال ندارد. اما سؤال و جوابی که «نظر من این است / نظر شما این است» و مباحثه‌ای که در میان جلسه اتفاق بیفتد، نه؛ تا بقیه بتوانند بیشتر از جلسه استفاده کنند.
آیین‌نامهٔ امتیاز: حضور و آزمون
به لحاظ آیین‌نامه هم این دوره دوره‌ای است که بخشی از امتیازش حضور است. دیگر مثل دورهٔ سطح یک نیست که آخر سر بگوییم حضوری یا غیرحضوری، چه دوست داری. این‌گونه نیست. هشتاد امتیاز حضور است — برای کسانی که حضوری آمده‌اند. باقی‌مانده در واقع آزمون است؛ و آزمون ان‌شاءالله مثل سطح یک آسان خواهد بود. استاد می‌گوید در سطح یک هم واقعاً آسان گرفته بود و خیلی خوشحال بود که برای نخستین‌بار امتحان آسان گرفته است؛ ولی گویا خیلی هم آسان نبوده و به ذوقش برخورده است. این بار نیز امید آن است که آزمون واقعاً آسان باشد.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.