یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
آغاز جلسه و دعا
«أَعُوذُ بِٱللَّهِ مِنَ ٱلشَّيْطَٰنِ ٱلرَّجِيمِ» (استعاذه)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): پناه می‌برم به خدا از شیطان رانده‌شده.
«بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ» (حمد/۱)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): به نام خداوند رحمان و رحیم.
«ٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَ» (حمد/۲)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): ستایش از آنِ خداوند، پروردگار جهانیان است.
و درود و سلام بر سید و نبی ما، حبیبِ اله العالمین، ابوالقاسم مصطفی محمد.
«ٱللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ» (صلوات)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): خدایا، بر محمد و خاندان محمد درود فرست.
و بر آل طیبین و طاهرین او؛ و لعنت خدا بر همهٔ دشمنان آنان، از اکنون تا قیام یوم‌الدین.
خدایا، تو را شکر می‌کنیم که توفیق عطا فرمودی تا بار دیگر در محضر باسعادت و نورانی کلام تو حاضر شویم. از تو عاجزانه مسألت می‌کنیم همان‌گونه که ما را شایسته دانستی برای خواندن قرآن و فهم قرآن و انس با قرآن، لیاقت عمل به آموزه‌های نورانی قرآن را نیز به ما عطا فرما. پروردگارا، از تو می‌خواهیم همان‌گونه که ما را در دنیا با قرآن کریم محشور فرمودی و نام و زندگی ما را به قرآن پیوند زدی، در آخرت نیز ما را از کلام خود جدا قرار ندهی؛ ما را با قرآن محشور کنی و از شفاعت قرآن بهره‌مندمان سازی.
عرض سلام و ادب به خواهران و برادران گرامی حاضر در جلسه. خدا را شکر می‌کنیم که شما را با عافیت و سلامتی در این جمع می‌بینیم و می‌خواهیم که به برکت قرآن، آفات و بلایا و بیماری‌ها از همهٔ مردم ما — و به‌ویژه از شما عزیزان و خانواده‌ها و دوستان و آشنایان‌تان و همهٔ مردم‌مان — دور باشد.
جایگاه سطح سوم و مسیر طی‌شده
ما سطح سوم دورهٔ آموزش معرفتی تدبر را طی می‌کنیم. در سطح اول، سوره‌های مبارکهٔ انشقاق تا ناس مباحثه و گفت‌وگو شد و بیشتر دغدغهٔ آموزشیِ فنی آن بود که عزیزان با تدبر آشنا شوند؛ این اتفاق در قالب سی‌ویک سوره از انشقاق تا ناس رخ داد. در سطح دوم، از سورهٔ مزمل تا مطففین، یک قدم به لحاظ فنی جلوتر آمدیم و کوشیدیم در گفت‌وگوها آن بخش مربوط به تشخیص سیاق‌ها را پررنگ‌تر دنبال کنیم. آشنایی تقویت شد؛ کسانی که تکالیف را انجام می‌دادند و در کلاس حاضر می‌شدند، مطمئناً با نحوهٔ تشخیص سیاق‌ها در سوره‌ها آشناتر شدند. در آن سطح نیز یازده سوره آموختیم. مجموعاً چهل‌ودو سوره — و با سورهٔ حمد، چهل‌وسه سوره — تا اینجا کار کرده‌ایم.
اکنون که در سطح سوم واقع شده‌ایم، از سورهٔ مبارکهٔ طلاق آغاز می‌کنیم و ان‌شاءالله تا سورهٔ جن پیش می‌آییم. مبدأ و معاد این سطح بسیار جالب است: سورهٔ طلاق و سورهٔ جن. سپس هشت سوره در این سطح کار می‌کنیم و به پنجاهمین سوره می‌رسیم؛ یعنی وقتی این سطح تمام شود، پنجاه سوره را با هم کار کرده‌ایم.
تمرکز فنی این سطح: جمع‌بندی سیاق‌ها
در این سطح به لحاظ فنی می‌خواهیم دقت‌مان را روی بخش جمع‌بندی سیاق‌ها بیشتر کنیم. تاکنون نیز دقت داشته‌ایم؛ اما برای پیشرفت فنی شما، از این پس تقاضا آن است که در تکالیفی که انجام می‌دهید توجه به جمع‌بندی سیاق‌ها بیشتر از قبل باشد: چگونه باید داخل یک سیاق را، محتوای یک سیاق را، جمع‌بندی کرد. با تمرین بیشتر شما و دقت بیشتر ما در جلسه‌های این سطح، توقع آن است که در پایان این سطح، به لحاظ معرفتی نگاه شما توسعه‌یافته باشد — چون هشت سورهٔ پر و پیمان به مجموعهٔ سوره‌هایی که تا به حال تدبر کرده‌اید افزوده خواهد شد — و به لحاظ فنی آشنایی شما با تدبر تقویت شده باشد، تمرین‌تان در سیاق‌شناسی بیشتر شده باشد، و به‌طور خاص آشنایی با نحوهٔ جمع‌بندی سیاق‌ها در این سطح تقویت شود.
مطالبهٔ جدی: مطالعه، مراحل چهارگانه و تمرکز بر مرحلهٔ سوم
می‌طلبد که مانند سطوح قبلی در مباحثات این دوره جدی کار کنید و مطالعهٔ جدی داشته باشید. نباشد که در جلسهٔ یک سوره حاضر شوید پیش از آنکه خودتان در آن سوره تدبر کرده باشید. این را در سطوح قبلی نیز گفته‌ایم؛ اما در این سطح تأکید می‌کنیم: حتماً با جدیت تمام، پیش از شروع تدریس، خودتان روی هر سوره کار کنید.
اکنون دیگر گام‌های تدبر را می‌شناسید:
- مفاهیم آیات را بررسی کنید و بکوشید در آیات به درک برسید — این مرحلهٔ اول است.
- سوره را سیاق‌شناسی کنید — مرحلهٔ دوم.
- سیاق‌ها را جمع‌بندی کنید — مرحلهٔ سوم.
- میان سیاق‌ها به دنبال کشف ارتباط باشید — مرحلهٔ چهارم.
تمام این مراحل را انجام دهید و به‌طور ویژه روی مرحلهٔ سوم تمرکز کنید؛ اما تا مرحلهٔ یک و دو انجام نشود، تمرکز در مرحلهٔ سه فایده‌ای نخواهد داشت. عملاً کار شما از سطح قبلی بیشتر می‌شود. در سطح قبلی همین که تکلیف به حدی می‌رسید که بگویید «این سوره چند سیاق دارد» بس بود و می‌گفتیم کار کرده‌اید؛ اما در این سطح توقع آن است که جمع‌بندی نیز بکنید. پس اگر پیش‌تر برای جلسه‌ای در هفته روزی نیم‌ساعت یا یک ساعت کار می‌کردید، بیشترش کنید؛ اگر هفته‌ای دو یا سه ساعت بود، بیشترش کنید.
به‌طور ویژه خطاب به آن دسته از خواهران و برادرانی که انگیزه دارند قدم در عرصهٔ مربی‌گری تدبر بگذارند: این تکلیف بیشتر متوجه آنان است. آنان اصلاً نباید از این تکلیف صرف‌نظر کنند و باید جدی کار کنند. مباحثه را نیز همه داشته باشید؛ و به‌طور خاص کسانی که اهداف بالاتر دارند و می‌خواهند به مربی‌گری و مدرسی تدبر برسند، حتماً مباحثه را در دستور کار بگذارند. دو یا سه نفر یکدیگر را پیدا کنید و در طول هفته روزی را قرار دهید و با هم مباحثه کنید. شاید با توجه به مسائلی که در جامعه — از جمله بیماری فراگیر — مطرح است نتوانیم تدبیری کنیم که مباحثه در همین سالن انجام شود؛ اما شما از مباحثه صرف‌نظر نکنید.
نظم تحویل تکلیف و قید مباحثه
همهٔ عزیزانی که برای شرکت حضوری در این دوره ثبت‌نام کرده‌اند، از هفتهٔ آینده تکالیف را مرتب به مسئولان محترم کلاس تحویل دهند. این جلسه، جلسهٔ اول است و تکلیف نمی‌خواهد؛ اما از جلسهٔ آینده تکالیف باید مرتب تحویل شود. خواهش آن است که کسانی که مباحثه می‌کنند یا نمی‌کنند، ذیل تکلیف خود قید کنند که مباحثه کرده‌اند یا نه، کی و کجا. بگذارید دست‌کم بدانیم در جمع ما بیست یا سی یا پنجاه نفر، افزون بر مطالعه و انجام تکلیف، مباحثه نیز می‌کنند.
چرا تکلیف و مباحثه این‌قدر مهم است؟
ممکن است کسی بگوید: چرا این‌همه تأکید بر تکلیف و مباحثه؟ می‌آییم اینجا می‌نشینیم، شما سوره را تدریس می‌کنی، استفاده می‌کنیم و می‌رویم. پاسخ این است: شاید این صحبت‌ها قابل استفاده باشد؛ اما مطمئن باشید در خوش‌بینانه‌ترین حالت، حتی برای باهوش‌ترین آدم‌ها، عمدهٔ صحبت‌های کلاس پس از هفتادودو ساعت از یاد می‌رود. هرچه اینجا گفته شود، تا دوازده یا بیست‌وچهار یا چهل‌وهشت ساعت ممکن است در ذهن بماند؛ دیگر پس از هفتادودو ساعت اگر کسی بپرسد در آن کلاس چه گفته شد، حضور ذهن نخواهید داشت — مگر آنکه به درک رسیده باشید و مطالب کلاس برای شما بومی شده باشد؛ یعنی جزئی از ذهن و دل و فکر و جان خودتان شده باشد، چنان‌که بتوانید قرآن را باز کنید و از روی قرآن بگویید. مسئلهٔ اصلی شما این نیست که فلانی چه گفته؛ مسئلهٔ اصلی این است که قرآن چه گفته. وقتی بپرسند «سورهٔ طلاق را درس گرفته‌ای؟» باید بتوانید بگویید بله و باز کنید و توضیح دهید؛ دست‌کم وقتی خودتان سورهٔ طلاق را می‌خوانید، آنچه در این سوره تدبر کرده‌اید در ذهن و دلتان باشد و از آن فاصله نگیرید.
هدف این است؛ پس پیش از آنکه بذری در زمین ذهن شما کاشته و آبیاری شود، باید این ذهن شخم خورده باشد. درست مانند زمین زراعی است: اگر روی زمین بذر بپاشید و آب بریزید، شاید بروید اما سطحی می‌روید؛ ریشه در دل خاک نمی‌دواند، چون بذرها داخل خاک فرو نرفته‌اند و زود از بین می‌روند. اما اگر زمین را شخم بزنید و بذر بپاشید، آن بذر در دل زمین قرار می‌گیرد، ریشه می‌دواند و رشد می‌کند. پس مطالعه و مباحثه را قسمت اصلی فرآیند آموزش تدبر بدانید، نه قسمت حاشیه‌ای. کلاس قسمت حاشیه‌ایِ مسئله است. اینجا می‌آییم تا به مطالعات شما جهت بدهیم و به مباحثات‌تان کمک کنیم.
تدبر یک مهارت است؛ مانند رانندگی اتومبیل. با صرفِ گوش‌دادن در کلاس به دست نمی‌آید. باید کلاس داشته باشید و گوش دهید، اما اقدام کنید تا ترستان از قرآن بریزد. اقدام کنید. ممکن است غلط فهمیده باشید؛ برای همین اینجا نشسته‌ایم: اگر مطلبی فهمیده‌اید، در کلاس چک کنید درست بود یا غلط. درست بود خوشحال شوید؛ غلط بود اصلاح کنید و تجربه به دست آورید. سؤال پیش آمد سؤال بپرسید تا دورهٔ پربار و مفیدی داشته باشیم.
حضور و غیرحضوری در شرایط ویژه
با توجه به شرایطی که در آن هستیم، حضور کمتر است. این کلاس حدود دویست‌وهفتاد نفر ثبت‌نامی داشته؛ سطح یک و دو با همین حدود برگزار شده است. در سطح سه اعلام کردیم حضور اجباری نیست: کسانی که می‌خواهند حضور داشته باشند اعلان حضور کنند تا حضورش‌شان قطعی دانسته شود، برنامه‌ریزی شود و سالنی تهیه ببینیم و دوره را با هم ادامه دهیم. کسانی هم که نمی‌خواهند حضور داشته باشند، پخش زنده داریم و فایل‌ها نیز روی سایت قرار می‌گیرد و می‌توانند آن فایل‌ها را دنبال کنند.
اگر از من بپرسند حضوری یا غیرحضوری، می‌گویم خیلی فرق می‌کند. حضوری برکت و فایدهٔ علمی و معنوی خود را دارد؛ غیرحضوری نیز در حد خود فایدهٔ علمی و معنوی دارد — بی‌فایده نیست، اما در حد خود است. حتماً حضوری برای کسی که می‌تواند اولویت دارد. اما اگر کسی به هر دلیلی نمی‌تواند — بیماری جسمی، ضعف عمومی بدن، ترس و نگرانی، تشخیص عقلایی که در این شرایط بیرون آمدن از خانه صلاح نیست، یا همراه نبودن خانواده — حتماً نباید دست از آموزش بردارد؛ دوره‌ها را غیرحضوری دنبال کند. ان‌شاءالله در ترم‌های بعدی آن جمعیتی که غیرحضوری دنبال می‌کنند — که شاید دو برابر حضوری‌ها باشند — بتوانند به این جمع ملحق شوند؛ وقتی شرایط بحرانی جامعه اندکی فروکش کند، آنان نیز با سلامتی و عافیت به جمع ما بپیوندند.
صلوات و برکت مکان
مطالب اولیه‌ای که گفته شد خشک بود؛ برای طراوت مجلس یک صلوات قرایی ختم کنیم.
«ٱللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَعَجِّلْ فَرَجَهُمْ» (صلوات)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): خدایا، بر محمد و خاندان محمد درود فرست و در فرج آنان شتاب کن.
ما از مسجد پیامبر خدا آغاز کردیم، به مسجد امام زمان رسیدیم و اکنون حوالی مسجد مولا امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام شده‌ایم. ان‌شاءالله نام مقدسی که بر این مکان گذاشته شده — نام مقدس امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام — همای برکت در دورهٔ ما باشد و توجهات ویژه و ادعیهٔ خاص آن امام بزرگوار شامل حال همهٔ ما گردد؛ باز هم به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.