دروس سخنرانی

یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.

فاطمه: بریدن از آتش؛ عین عیون الأسرار؛ شفیعه

اعوذ بالله السمیع العلیم من الشیطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم.

اللهم صلّ علی فاطمة و أبیها و بعلها و بنیها… و صلّ علی الجوهرة القدسیة فی تعیّن الإنسیة؛ صورة النفس الکلیة… مطلع الأنوار العلویة. انوار علویه مطلعه فاطمه زهرا صلوات‌الله‌علیهاست و انوارش هم که می‌دانید چه کسانی هستند.

این جمله که گفتم شاهد آن مسئله بود: فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها صورت جمعی همهٔ آن تجلیاتی است که مشتاقان و مجذوبان و والهان را جذب می‌کند و نجات می‌دهد. به‌همین لحاظ اسمش فاطمه است. فاطمه یعنی آن‌که می‌بَرَد و نجات می‌دهد آنچه را که باید از آتش نجات یابد. فَطْم به معنی بریدن است. این اسم هم از ناحیهٔ خدا — به نقل شیعه و سنّی — به هنگام ولادت برای حضرت زهرا تعیین شده؛ ملکی نزد رسول‌الله آورد که اسمش فاطمه است.

چون هر که نجات پیدا کند، آن تجلیاتی که در هر وقت و مکان بر قلب مستعد بتابد و از آتش إلی‌الأبد ببُرد، صورت جمعی و معدن و اصلش در وجود فاطمه زهراست. عین عیون الأسرار الفاطمیة — از صلوات محی‌الدین. اسراری در عالم هست که بر اساس آن تجلیات هرکه بر او تابید از آتش نجات یافت؛ این اسرار عیون دارد؛ صورت جمعی‌اش حضرت زهراست. اینکه گفته می‌شود شفیعهٔ روز قیامت و شفیعهٔ کلّ است حساب دارد. کسانی که دلشان می‌خواهد از اهل نجات باشند غفلت نکنند از توسل به حضرت زهرا؛ اصل نجات از هر راهی برسد مرکز و جوهرش وجود مقدس اوست. محی‌الدین گفته: عین عیون الأسرار الفاطمیة الناجیة المنجیة لمحبّیها عن النار.

روایت ابی‌سعید؛ دینار و مقداد؛ طعام عشاء به امر وحی

برای حضرت مریم غذا از بهشت می‌آمد. حضرت امیر به‌نقل همین عالم سنّی چه می‌گوید؟ عن أبی سعید قال قال علیّ: قلت لفاطمة هل عندک شیء؟ قالت لا؛ منذ یومین ما کان عندنا شیء. قال أفلا أخبرتینی؟ قالت إنّی لأستحیی من الله أن أکلّفک ما لا تقدر علیه. ابو سعید می‌گوید امیرالمؤمنین دیناری قرض گرفت تا چیزی بخرد؛ با مقداد روبه‌رو شد — از اصحاب سرّ — مضطرب و محزون. گفت چرا؟ گفت اهلم را در حالی که از گرسنگی گریه می‌کردند گذاشتم و آمدم. امیرالمؤمنین گریه گرفت؛ دینار را به مقداد داد و او را مقدّم کرد.

از ظهر به بعد نماز ظهر و عصر و مغرب را با رسول‌الله خواند. پس از مغرب رسول‌الله گفت یا أبا الحسن هل عندک شیء؟ حالم را گفتم. رسول‌الله گفت به من وحی شده که عشاء را در بیت شما بخورم. وارد شدیم؛ طبق طعامی حاضر دیدیم. قال یا علیّ هذا من عند الله؛ الحمد لله الذی فعل بنا ما فعل بمریم. حافظ دمشقی در اربعینش این قضیه را بسیار طولانی آورده است. موجودی اسرارآمیز است؛ صورت جمعی تجلیات نجات‌دهنده. خیلی چیزها را نه من می‌فهمم، نه بعضی را که می‌فهمم می‌شود گفت، نه اگر بگویم می‌شود فهمید. این گوشه‌ای بود.

چرا فاطمه نامیده شد؛ محبت حقیقی و ادعایی

و عن النبیّ: إنّما سمّیت ابنتی فاطمة لأنّ الله فطمها و فطم محبّیها عن النار. عالم سنّی می‌گوید خدا فاطمه و دوستدارانش را از آتش می‌بُرد. محبّین به معنی کلمه — نه محبّ ادعایی. قبلاً گفتم محبت‌های ادعایی یک چیز است، حقیقت محبت چیز دیگر. محبت ادعایی را خیلی‌ها دارند؛ حقیقت محبت را کم دارند. فاطمه خودش نجات‌یافته است و محبّینش را — به‌لحاظ معدن تجلیات و اسرار ربوبی — از آتش نجات می‌دهد؛ یعنی خدا به‌وسیلهٔ او. برای محبّینی که محبتشان واقعیت داشته باشد.

محبت اصل دارد، حقیقت دارد، احکام دارد. خواستید بفهمید محبت دروغ و ادعایی چیست و حقیقی چیست، برگردید به محبت‌های معمولی خودتان. اگر به بچه‌تان محبت دارید هیچ‌وقت راضی نمی‌شوید کاری کنید که او ناراحت شود. اگر من و شما معصیت کنیم حضرت زهرا خوشحال می‌شود یا ناراحت؟ بر اساس شناخت ناقصمان هم می‌دانیم ناراحت می‌شود. می‌شود حضرت زهرا را دوست بداری و کاری کنی که سخت رنج ببرد؟ اگر محبت اصل داشته باشد مرتب کاری می‌کنی که محبوب خوشحال شود؛ حتی ریزکاری حرکات را طوری می‌کنی که او خوشحال باشد. محبت احکام دارد. محبت‌های ادعایی به جایی نمی‌برد. آن محبتی که محبّ را از آتش نجات می‌دهد محبت به معنی کلمه است نه محبت کاذب.

محسن؛ هفتاد و پنج روز؛ خبر وفات؛ اسماء؛ بی‌هوشی امیر

در وفاتش عجیب است. همین عالم سنّی می‌گوید و ولدت فاطمة حسناً و حسیناً و محسناً و زینب و رقیّة. کسی بگوید این محسن چطور شد؟ می‌گوید و مات محسن صغیراً. السلام علیک أیّتها المظلومة المغصوبة؛ السلام علیک أیّتها المستهدفة المقبورة — در زیارت‌نامه‌اش است. باید سؤال کرد این محسن کودک چرا وفات کرد؟

هفتاد و پنج روز پس از رسول‌الله بوده — روایتی نود روز هم هست؛ بعضی سوم جمادی‌الأولى و بعضی این را انتخاب کرده‌اند. روایت معتبر: هفتاد و پنج روز مانده؛ عمر هجده سال و هفتاد و پنج روز. رسول‌الله در لحظات آخر عمر سخت گریه کرد؛ فاطمه حاضر بود. سؤال از گریه‌اش کردند؛ گفت برای آنچه بر فرزندانم پس از من می‌شود. فاطمه هم سخت گریه می‌کرد. رسول‌الله پرسید چرا؟ گفت از فراق شما. گفت بعد از من اول کسی هستی که به‌زودی به من ملحق می‌شوی. در این هفتاد و پنج روز — دو ماه و نیم — مصائبی بر حضرت زهرا آمد که نمی‌شود توصیف کرد.

وفاتش هم عجیب بود. خودش خبر داد که به من گفتند باید بروم؛ ملائکه آمدند. اسماء بنت عمیس می‌گوید وقتی وفات نزدیک شد گفت آب بیاور؛ وضو گرفت؛ لباس تازه پوشید؛ از آن کافور مخصوص که از بالا آمده و تقسیم شده بود معطر کرد؛ گفت بالای سرم بگذار. امیرالمؤمنین در مسجد بود. گفت به من خبر آوردند باید بروم. رو به قبله خوابید و پارچه‌ای رویش کشید. به اسماء گفت یک ساعتی بگذرد صدا کن؛ اگر جواب دادم فبها؛ و الا بدان ملحق شدم به پدرم. پیش از این در وصیت به امیرالمؤمنین هم گفته بود رفتنی‌ام؛ هر دو سخت گریه کردند. امیرالمؤمنین فرمود چاره‌ای از مرگ نیست؛ ولی حزن من تمام نمی‌شود مگر من هم بیایم.

اسماء پس از ساعتی صدا کرد با القاب احترام؛ جواب نیامد. پارچه را کنار زد؛ دنیا را وداع کرده بود. با گریه بیرون آمد؛ حسن و حسین حال مادر را پرسیدند؛ نتوانست بگوید؛ خودشان وارد شدند؛ حسین متوجه شد و به حسن تسلیت گفت. با گریه به مسجد رفتند؛ مردم پرسیدند آیا مصیبت جدّتان؟ خبر دادند فاطمه وفات کرده؛ نالهٔ مرد و زن بلند شد. امیرالمؤمنین وقتی فهمید — روح عظیم او را به یاد بیاورید — در اول شنیدن به حال بی‌هوشی افتاد؛ به هوش آوردند؛ گریه‌ها و تجمع در منزل بود. صلّی الله علیک یا فاطمة الزهراء.

از نام فاطمه تا وفات سرّآمیز

نام فاطمه از فطم است: بریدن از آتش. استاد این را به صورت جمعی تجلیات گره می‌زند: هر نجات از آتش، از جوهرهٔ او تافته است؛ پس توسل غفلت‌بردار نیست. عین عیون الأسرار الفاطمیة در صلوات محی‌الدین همین را می‌گوید. روایت ابی‌سعید — حیا از درخواست، ایثار دینار برای مقداد، عشاء به امر وحی، طعام من عند الله و تشبیه به مریم — تکرار همان منزلت عنداللهی است که در جلسات پیش با جفنه و زکریا دیدیم.

سپس تیشه به ریشهٔ محبت ادعایی می‌زند: محبّ حقیقی محبوب را نمی‌رنجاند؛ معصیت زهرا را می‌رنجاند؛ پس چگونه مدّعی حبّ باشی و بر خلاف رضای او بروی؟ فطم محبّیها عن النار برای محبّ به معنی کلمه است. ذکر محسن در نقل عامّه و زیارت مظلومهٔ مغصوبه، در را به مصائب می‌گشاید بی‌آنکه همه را فاش کند.

هفتاد و پنج روز، خبر الحاق زودهنگام از زبان رسول، مصائب وصف‌ناپذیر، خبر ملائکه از مرگ، وضو و کافور و خواب رو به قبله، وصیت گریان با علی، سکوت اسماء و ورود حسنین، نالهٔ مدینه و بی‌هوشی امیر — وفاتی سرّآمیز در ادامهٔ زیستی سرّآمیز. صلّی الله علیک یا فاطمة الزهراء.

در پایان این بخش از جلسهٔ 005، همان ادب فاطمی را مرور کنید: قدر شناخته و حقیقت پوشیده؛ صلوات و توسل؛ پرهیز از محبت ادعایی؛ و نگاه به روایات شیعه و عامّه در کنار هم. این مرور برای پیوستگی مطالعهٔ کتابی است تا حلقهٔ مطالب از دست نرود.

یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.