یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
ادامهٔ زیارت؛ وارث کتب آسمانی و امین الرحمن
در ادامهٔ شرح زیارات سیدالشهدا علیه‌السلام، استاد از همان زیارت اول رجب و نیمهٔ رجب و نیمهٔ شعبان فرازهای دیگری می‌خواند. پس از حمد و صلوات، نخست این خطاب را پیش می‌نهد:
«ٱلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا وَارِثَ ٱلتَّوْرَاةِ وَٱلْإِنجِيلِ وَٱلزَّبُورِ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سلام بر تو ای وارث تورات و انجیل و زبور.
تأمل در این جمله بایسته است: وارث بودن نسبت به کتب آسمانی، امتداد همان وارثیت انبیاست که در جلسهٔ پیش گفته شد؛ نه تملک کاغذ و جلد، بلکه حمل حقیقت و هدایت نهفته در آن کتاب‌ها.
از همان زیارت:
«ٱلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِينَ ٱلرَّحْمَـٰنِ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سلام بر تو ای امین خداوند رحمان.
و نیز بار دیگر «شریک القرآن» که پیشتر تبیین شد. سپس:
«ٱلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا عَمُودَ ٱلدِّينِ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سلام بر تو ای ستون دین.
در آموزش‌های رایج گفته‌اند نماز عمود دین است؛ اما در افق این زیارت، حقیقت عمود دین کیست و چه نگه داشته است؟ دین را به اذن الله چه کسی نگاه داشت؟ عمودِ استوارِ دین، خود اوست.
باب حکمت رب العالمین
«ٱلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا بَابَ حِكْمَةِ رَبِّ ٱلْعَالَمِينَ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سلام بر تو ای درِ حکمت پروردگار جهانیان.
اگر خواهان برخورداری از حکمت‌اید — و قرآن می‌فرماید:
«وَمَن يُؤْتَ ٱلْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا» (سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۶۹)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و هر کس حکمت داده شود، بی‌گمان خیر فراوان داده شده است.
— راه آن توسل به حضرت سیدالشهداست. یکی از اسماء خدا «حکیم» است؛ حکمت او در همه جا برای کسانی که حکمت به آنان عنایت شده روشن است. ما غالباً نمی‌دانیم حکمت چیست؛ اما خواص بندگان خدا در مرتبهٔ خویش به حکمت می‌رسند. باب این حکمت، اوست. از همین‌رو اولیاء و صالحان در رسیدن به مقامات، یکی از توسلات دائمشان توسل به سیدالشهدا صلوات‌الله‌علیه است.
باب حطة؛ ادب توسل نه برداشت عامیانه
«ٱلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا بَابَ حِطَّةٍ ٱلَّذِي مَن دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سلام بر تو ای باب حِطّه؛ آن‌که هر کس در آن درآید در امان است.
خدا کند توسل‌های امروز و فردای ما، با عمری دراز و توفیق الهی، ما را به این باب حطة روی آورد. هر که در این باب درآید ایمن است. اما تأکید استاد این است: توسل را عامیانه نفهمید؛ چنین نباشد که هر گناهی کنید و سپس بگویید به امام متوسل می‌شویم. اگر می‌خواهید توسلتان حقیقی باشد، سلامتان به حضرت برسد، پاسخ آید، نظر او معطوف شما شود و باب هدایت گشوده گردد، در طاعت بکوشید و در توسل پیوسته باشید. برداشت عامیانه درست نیست.
عَیْبَة علم الله و موضع اسرار الله
«ٱلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا عَيْبَةَ عِلْمِ ٱللَّهِ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سلام بر تو ای صندوق و مخزن علم خدا.
«عیبة» جایی است که چیزها را در آن نگاه می‌دارند؛ صندوق حفظ. آنچه در علم خداست، صندوقش سینه و دل کیست؟ دل اباعبدالله.
«ٱلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا مَوْضِعَ أَسْرَارِ ٱللَّهِ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سلام بر تو ای جایگاه اسرار خدا.
اسرار خدا جایش کجاست؟ دل اباعبدالله صلوات‌الله‌علیه. این‌ها از همان زیارت رجب و شعبان بود.
نور خاموش‌نشدنی و وجه الله؛ زیارت نیمهٔ شعبان
از زیارت آن حضرت در نیمهٔ شعبان دو جمله:
«وَأَشْهَدُ أَنَّكَ نُورُ ٱللَّهِ ٱلَّذِي لَمْ يُطْفَأْ وَلَا يُطْفَأُ أَبَدًا»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و شهادت می‌دهم که تو نور خدایی که خاموش نشده و هرگز خاموش نخواهد شد.
قرآنی که از نور الهی سخن می‌گوید و از تلاش دشمنان برای خاموش کردنش — آن نور کیست؟ حضرت حسین. در نیمهٔ شعبان، چنان‌که نقل است، همهٔ انبیا — اولوالعزم و غیر ایشان — و رسول‌الله، و همهٔ ملائکه، به زیارت آن حضرت در کربلا نزول می‌کنند. از همین‌رو هر که در شب نیمهٔ شعبان در بارگاه او باشد، در باطن امر با همهٔ انبیا مصاحبت کرده است. شب عجیبی است از حیث زیارت سیدالشهدا. در مواقف و اعیاد نیز دستور زیارت امام حسین آمده است؛ این نیز از خصوصیات همان افقی است که در باب وتر الله سخن می‌گوییم.
«وَأَنَّكَ وَجْهُ ٱللَّهِ ٱلَّذِي لَمْ يَهْلِكْ وَلَا يَهْلِكُ أَبَدًا»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و اینکه تو وجه خدایی که نابود نشده و هرگز نابود نمی‌شود.
قرآن می‌فرماید:
«كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ» (سورهٔ قصص، آیهٔ ۸۸)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): هر چیزی نابودشدنی است جز وجه او.
و زیارت می‌گوید آن وجه تویی.
زیارت عید فطر و قربان؛ بطل المسلمین و باب المقام
از زیارت عید فطر و قربان:
«ٱلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا بَطَلَ ٱلْمُسْلِمِينَ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سلام بر تو ای پهلوان مسلمانان.
و سخن معروف حضرت:
«وَٱللَّهِ لَا أُعْطِيكُمْ بِيَدِي إِعْطَاءَ ٱلذَّلِيلِ وَلَا أَفِرُّ فِرَارَ ٱلْعَبِيدِ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): به خدا سوگند نه دستم را چون ذلیلان به شما می‌سپارم و نه چون بردگان می‌گریزم.
آزادمردانی که در برابر کفار و ظالمان و جباران گردن فرود نمی‌آورند و نمی‌گریزند، از این مشعل راه گرفته‌اند. «بطل» به معنای پهلوان است؛ از جملات استثنایی در خصوص آن حضرت.
«ٱلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا بَابَ ٱلْمَقَامِ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سلام بر تو ای درِ مقام.
هر کس در عبودیت به هر مقامی از مقامات توحید برسد، از چه دری باید درآید؟ باب المقام اوست؛ بسیار پرمعناست.
«ٱلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا حُجَّةَ ٱلْخِصَامِ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سلام بر تو ای حجت در برابر دشمنی‌ها و خصومت‌ها.
برای مؤمنان هوشیار و مخلص و متعبد — نه توجیه‌گر — این جمله همواره دستاویز است. در برابر دشمنی با توحید و قرآن و اساس اسلام، حجت کیست؟ امام حسین. می‌خواهی بدانی وظیفه‌ات چیست؟ به او بنگر. خصومت با قرآن می‌کنند؛ چه باید کرد؟ به او نگاه کن. یا حجة الخصام؛ جمله‌ای شگفت.
زیارت عرفه؛ باب الهدی و سریع العبرة
از زیارت روز عرفه:
«وَأَنتَ بَابُ ٱلْهُدَىٰ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و تو درِ هدایت‌ای.
می‌خواهید هدایت یابید؟ از طریق او. توسل کنید؛ اما توسل با سعی. به گناه ادامه دهید و توسل کنید، خود را معطل کرده‌اید. سعی را جدی بگیرید. می‌خواهید روزبه‌روز از هدایت‌ها برخوردار باشید؟ او را شفیع قرار دهید. هدایت الهی از مجرای شفاعت او می‌رسد.
«ٱلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا صَرِيعَ ٱلْعَبْرَةِ ٱلسَّاقِطَةِ وَقَرِينَ ٱلْمُصِيبَةِ ٱلرَّاتِبَةِ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سلام بر تو ای بر زمین افتادهٔ اشک‌های ریزان، و همنشین مصیبت پی‌درپی.
یعنی کشته‌ای که اشک مؤمنان همواره بر او می‌ریزد؛ و مصیبتش یکی دو تا نبود — مصیبت راتبه: مصائبی که یکی پس از دیگری می‌آید و تمام نمی‌شود.
دستور است: هرگاه اباعبدالله به یادتان آمد، سه بار بگویید «صلی الله علیک یا اباعبدالله». مصائب از چه آغاز شد، چگونه پیش رفت، به کجا انجامید، چه اندازه طول کشید و چه ابعادی داشت — خود منصفانه تأمل کنید.
«ٱلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَسِيرَ ٱلْكُرُبَاتِ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سلام بر تو ای گرفتار در میان اندوه‌ها و سختی‌ها.
گویی در میان مصیبت‌ها محبوس شده بود؛ اسیر الکربات در مصیبت راتبه. با این تصویر اجمالی می‌توان دریافت وتر الله الموتور فی السماوات و الارض یعنی چه: بی‌مانندی در اصل خصوصیات وجودی، در مصائب، و در اهداف عالیه.
اصحاب حسین؛ حساب خاص شهدا
خود او وتر الله بود؛ اصحاب حسین صلوات‌الله‌علیه و سلام‌الله‌علیهم‌اجمعین نیز حسابی خاص دارند. همهٔ شهدا وقتی منزلت شهدای رکاب او را می‌بینند آرزو می‌کنند کاش با او شهید می‌شدند؛ چنان‌که آرزوی مقام حضرت ابوالفضل علیه‌السلام نیز در دل‌هاست. این مضمون روایات است. استاد در این مقام سخت متأثر می‌شود و بحث را با اشاره به این افق به پایان می‌برد تا در جلسهٔ بعد با روایاتِ تعیین‌شدگان کربلا ادامه یابد.
تصویر یکپارچه از زیارت‌ها
اگر خطاب‌های این جلسه را کنار هم بنهیم — وارث تورات و انجیل و زبور، امین الرحمن، عمود دین، باب حکمت، باب حطة، عیبة علم الله، موضع اسرار الله، نور خاموش‌نشدنی، وجه الله، بطل المسلمین، باب المقام، حجة الخصام، باب الهدی، سریع العبرة، اسیر الکربات — یک چهره پدیدار می‌شود: امامی که هم خزینهٔ علم و سرّ است، هم پهلوان آزادگی، هم درِ مقام و هدایت، هم حجت در میدان خصومت با توحید، و هم کانون اشک و مصیبت پیوسته. نیمهٔ شعبان با نزول انبیا و ملائکه به حرم او، عید فطر و قربان با زیارت ویژه، و روز عرفه با باب الهدی، همه نشان می‌دهد که تقویم عبادی شیعه بی‌او کامل نیست.
توسل نیز در این تصویر دو بال دارد: طاعت و التجاء. بدون طاعت، توسل به بازیچه می‌ماند؛ بدون التجاء، طاعت خشک می‌شود. و اشک بر او — عبرة کل مؤمن در جلسهٔ بعد نیز خواهد آمد — ادامهٔ همان پیوند است که زیارت‌ها بنیان نهاده‌اند.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.