آموزش تدبر در سورهٔ عصر
یادداشت: ترجمههای فارسیِ درجشده زیر عبارات عربی، توسط مدل تهیه شدهاند و جزء سخنان استاد نیستند. متن عربی آیات از منابع معتبر (tanzil / quran.com) درج شده است.
آیات مورد بحث در این جلسه
پیش از ورود به متن، فهرست هر آیهای که استاد در این جلسه دربارهٔ آن سخن گفته — حتی اگر عربی کامل را نخوانده و فقط مضمون یا تکهعبارت را آورده — از این قرار است: عصر/۱ (وَالْعَصْرِ)؛ عصر/۲ (إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ)؛ عصر/۳ (إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ). اشارهٔ یادآوری به تعریف «برنامهٔ شایسته» در جلسات سورهٔ غاشیه، بدون قرائت آیهٔ تازهای از آن سوره در این جلسه. نقل روایی: «أحب إخواني إلي من أهدى إلي عيوبي» (کافی، ج۲، ص۶۳۹). سورههای همزه، فیل، قریش و ماعون فقط بهعنوان تکلیف هفتهٔ آینده نام برده شدهاند، نه بهعنوان محل بحث این جلسه.
سوگند به عصر و معنای خسر
سورهٔ مبارکه «عصر». به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.
«بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ» (فاتحه/۱)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): به نام خداوند بخشایندهٔ مهربان.
«وَٱلْعَصْرِ» (عصر/۱)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سوگند به عصر.
«إِنَّ ٱلْإِنسَـٰنَ لَفِى خُسْرٍ» (عصر/۲)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): که انسان قطعاً در زیان است.
قسم به عصر یعنی چه؟ یعنی قسم به زمان: که انسان در خسر است. خسر یعنی چه؟ زیان. زیان. چه جور زیانی؟ زیان سرمایه؛ زیان در سرمایه. زیان در سود نیست. زیان در سرمایه است. اصل سرمایه که از بین برود میشود خسر.
ربط سوگند و جواب قسم: زمان همان سرمایه است
چه ربطی بین این سوگند و جوابش هست؟ زمان، سرمایه است دیگر. زمان سرمایه است. سرمایهٔ ما عمر ماست. قسم به زمان که انسان در خسران است. یعنی همینطور که ثانیهها دارد میگذرد شما دارید چه از دست میدهید؟ عمر و زمان را دارید از دست میدهید. عمر و زمان چیست؟ سرمایهٔ توست. تمام دارایی یک انسان همین زمانی است که دارد؛ همین فرصتی است که به او دادهاند. حالا ببین ثانیهها چقدر ارزش دارد. دقیقهها چقدر ارزش دارد.
«وَٱلْعَصْرِ إِنَّ ٱلْإِنسَـٰنَ لَفِى خُسْرٍ» (عصر/۱–۲)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سوگند به عصر که انسان قطعاً در زیان است.
قاعدهای گریزناپذیر: تا زمان حرکت کند سرمایه میرود
اصلاً این یک قاعدهٔ گریزناپذیر است. مگر یک راهی؛ مگر زمان بایستد. تا وقتی زمان در حرکت است، سرمایه در حال از بین رفتن است. این چیزی نیست که شما بتوانی جلویش را بگیری. نه میشود زمان را ایستاند، نه میشود که زمان بگذرد و فرصت تو کم نشود. زمان میگذرد، فرصت تو هم کم میشود. این یک مسئلهٔ قهری است.
هرکس همین الان با خودش حساب کند چند سالش است. من همین الان با خودم حساب میکنم چهل سالم است. یعنی چهل سال گذشت. چهل سال رفت. چقدر مانده؟ نمیدانم. مانده ده سال. مانده بیست سال. مانده یک سال. مانده یک ماه، یک روز، یک ساعت. نمیدانم. خیلی رفت.
«وَٱلْعَصْرِ إِنَّ ٱلْإِنسَـٰنَ لَفِى خُسْرٍ» (عصر/۱–۲)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سوگند به عصر که انسان قطعاً در زیان است.
انسان تو خسران است. بخواهد نخواهد همین است. فقط یک راه نجات وجود دارد. «الا». این «الا» راه نجات است.
الا: ایمان و عمل به برنامههای شایسته
«إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ وَتَوَاصَوْا۟ بِٱلْحَقِّ وَتَوَاصَوْا۟ بِٱلصَّبْرِ» (عصر/۳)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): مگر کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند و یکدیگر را به حق سفارش کردند و یکدیگر را به صبر سفارش کردند.
آن که ایمان آورد و به برنامههای شایسته عمل کرد — که قبلاً گفتم در سورهٔ غاشیه برنامهٔ شایسته یعنی چه — ایمان آورد و به برنامههای شایسته عمل کرد، این خسارت نمیکند. میدانید چرا؟ چون عمری که از او رفته، در راه ایمان و عمل صالح چیزی بهتر از آن به جایش قرار گرفته. آن چیست؟ آن رضای پروردگار است که زندگی ابدی توأم با سعادت را به دنبال داشته. پس این خسارت نشد.
اگر با ایمان رفت، اگر با عمل صالح رفت، خسارت نیست. بلکه اتفاقاً نهایت انتفاع و سود است. چون یک عمری میرود که مربوط به این دنیاست؛ به جایش یک ابدیت سعادت و نجات در انتظار انسان است. خب چه چیزی بهتر از این؟ عالی است که. این که خسارت نیست.
عطف تواصوا: دو عمل ویژه برای مقابله با خسر
بعد یک چیزی را به این «عملوا الصالحات» عطف میکند. یعنی گویا در عمل به برنامههای شایسته، دو تا عمل بهطور ویژه جایگاه دارد برای مقابله با خسر: تواصوا بالحق، تواصوا بالصبر.
«تواصوا» مصدرش میشود چه؟ تواصی. تواصی کدام باب است؟ تفاعل. باب تفاعل اشتراک است، مشارکت است. همانطور که مفاعله هم چیست؟ اشتراک است.
ما میگوییم مکاتبه، تکاتب. مکاتبه یعنی نامهنگاری. تکاتب هم یعنی نامهنگاری. ولی کی میگوییم مکاتبه، کی تکاتب؟ مکاتبه وقتی است که شما دارید نامه میدهید به کسی و او میگیرد. تکاتب این است که نامه میگیرید از کسی و او نامه میدهد. یعنی مکاتبه و تکاتب هر دو اشتراک است؛ ولی با این فرق: اگر بنده به شما نامه دادم، من با شما چه کردم؟ مکاتبه کردم. شما چه کار کردید نامه را گرفتید؟ تکاتب کردید.
اگر من به شما وصیتی کردم، چه کردم؟ مواصاة کردم. شما که وصیت مرا قبول کردید چه کار کردید؟ تواصی کردید. یعنی خدا وقتی میگوید تواصی، منظورش این نیست که وصیت کنید. منظور این است که وصیت را بپذیرید.
تواصی به حق: نجات از خسران با توصیهپذیری
آن کسی که میخواهد از خسران نجات پیدا کند باید مواظب باشد که از مسیر ایمان و عمل صالح خارج نشود. خب چه چیزهایی میتواند باعث شود من از ایمان و عمل صالح خارج شوم؟ یک وقتهایی غفلت از حق. پس من باید یک تواصی به حقی هم داشته باشم.
اگر من میخواهم هیچی خسارت نکنم، پس هیچی نباید از حق غافل بشوم. پس باید اگر کسی مرا توصیه به حق میکند، من به گوش جان بپذیرم. باید دنبال توصیه به حق باشم. انسانی که میخواهد از خسران نجات پیدا کند نصیحتپذیر میشود. انتقادپذیر میشود. توصیهپذیر میشود. این توصیهپذیری مسئلهٔ اول ماست.
هرکی میخواهد ما را به حق دعوت کند ما ازش بدم<fim-middle>ان میآید. خوشمان نمیآید کسی به ما بگوید آقا این حق است. این راهی که میروی باطل است؛ این خسارت است. مگر نفهمیدی که تا انسان ایمان و عمل صالح نداشته باشد خسارت است؟ میگوید چرا، فهمیدم. خب برگرد؛ حق این است. تشنه.
اینکه در روایاتمان داریم:
«أَحَبُّ إِخْوَانِي إِلَيَّ مَنْ أَهْدَى إِلَيَّ عُيُوبِي» (کافی، ج۲، ص۶۳۹)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): دوستداشتنیترین برادرانم نزد من کسی است که عیبهایم را به من هدیه دهد.
بهترین برادران من آنی است که عیبهای مرا به من میگوید. چرا؟ چون من از خسارت گریزانم. نمیخواهم خسارت کنم. چون نمیخواهم خسارت کنم حتی هیچی، حتی یک ثانیه هم نمیخواهم هدر برود. پس باید تواصی به حق داشته باشم.
تواصی به صبر: سه شاخهٔ صبر
یک وقتهایی هم میدانید چرا ما از ایمان و عمل صالح خارج میشویم؟ مشکلمان چیست؟ صبر است. یعنی یک وقتهایی حق را میدانیم، توانش را نداریم. میدانیم این گناه است اما دیگر این شوق گناه دارد میبرد. میدانیم این کار نباید بشود، میرویم اما.
یعنی هم طاعت صبر میخواهد، هم ترک معصیت صبر میخواهد، هم مصیبت صبر میخواهد. صبر سه شاخه دارد: صبر بر طاعت، صبر بر ترک معصیت، صبر بر مصیبت. یک وقتهایی بندگی سخت است، صبرمان کم میشود. یک وقتهایی ترک معصیت سخت است، صبرمان کم است. یک وقتهایی مصیبت سخت است، صبرمان کم است.
کسی اگر میخواهد از خسارت نجات پیدا کند باید تو جادهٔ ایمان و عمل صالح همیشه باشد. کسی میخواهد همیشه تو این جاده بماند باید توصیهپذیری به صبر هم داشته باشد. فلانی صبر کن. صبر کن. میدانم تو فشاری. میدانم سخت است. صبر کن. این هم بگوید چشم. خیلی ازت ممنونم که مرا به صبر دعوت کردی.
یکدیگر را باید دعوت کنیم به حق و دعوت کنیم به صبر؛ و از همدیگر باید دعوت به حق و صبر را بپذیریم. آن وقت میتوانیم تو راه ایمان و عمل صالح بمانیم. در آن صورت از خسارت نجات پیدا میکنیم. در غیر این صورت محکوم به خسارتیم.
قرائت سورهٔ عصر
خب یک بار سوره را بخوانم. أعوذ بالله من الشیطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم.
«وَٱلْعَصْرِ» (عصر/۱)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سوگند به عصر.
«إِنَّ ٱلْإِنسَـٰنَ لَفِى خُسْرٍ» (عصر/۲)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): که انسان قطعاً در زیان است.
«إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ وَتَوَاصَوْا۟ بِٱلْحَقِّ وَتَوَاصَوْا۟ بِٱلصَّبْرِ» (عصر/۳)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): مگر کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند و یکدیگر را به حق سفارش کردند و یکدیگر را به صبر سفارش کردند.
صدق الله العلی العظیم. اللهم صل علی محمد و آل محمد.
تکلیف هفتهٔ آینده و پایان جلسه
انشاءالله برای هفتهٔ آینده: یک، سورهٔ مبارکهٔ همزه؛ دو، فیل؛ سه، قریش؛ چهار، ماعون. اقلاً چهار تا سوره برای هفتهٔ آینده آماده باشید. فردا عاشورا هم هست و خیلی جلسهٔ ویژهای است؛ انشاءالله در محضر قرآن یک روز بعد از عاشورا.
خواهم این است مفاهیم آیات کامل، جمعبندی کامل، تو همهٔ این چهار تا سوره؛ حداقل تکلیفی است که ما داریم. حالا آنهایی که بیشتر میتوانند وقت کنند میتوانند دو تا سوره هم پیش بروند، چون من احتمال میدهم دو تا سوره بعد از آن هم بتوانیم برویم جلو.
تا هفتهٔ آینده شما را به خدا میسپارم و آرزو میکنم در مجالس سیدالشهدا علیهالسلام ساعات و لحظاتی نورانی همراه با قرب هرچه بیشتر به پروردگار داشته باشید. به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.
پاورقی تدوین: متن حاضر بر اساس پیادهسازی ماشینیِ گفتار (ASR) تدوین شده است. ترجمههای فارسیِ زیر عبارات عربی، در مواردی که در بخشهای این جلسه آمدهاند، توسط مدل تهیه شدهاند و جزء سخنان استاد نیستند. متن عربی آیات از منابع معتبر درج شده است. گفتار حاضران، پرسشوپاسخهای جانبی و صداهای غیرمرتبط با سخنرانی استاد حذف شدهاند. این نسخه فاقد Segments است.