یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
آغاز جلسه و فاتحه
اعوذ بالله من الشیطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم.
در ابتدای جلسه، برای شادی ارواح طیبهٔ شهدا، روح پرفتوح امام امت، علما، صلحا، حق‌داران، اموات جمع حاضر، و شهید بزرگواری که این دوره به نام ایشان آراسته است، همگان فاتحه را با صلوات می‌خوانند: اللهم صل علی محمد و آل محمد.
نظم نوین جهانی در برابر تمدن نوین اسلامی
پرسشی دربارهٔ نظم نوین جهانی و نقش ایران در این برهه مطرح شده بود: شکل مبارزهٔ مستکبران در هر دوران متفاوت است؛ در این دوره به تشکیل نظم نوین جهانی می‌اندیشند؛ رهبر انقلاب نیز در سخنرانی‌های اخیر به این موضوع اشاره کرده و فرموده‌اند ایران باید نقش خود را در این مقطع تاریخ بداند؛ و اگر چنین نظمی تحقق یابد اوضاع بر مردم بسیار سخت خواهد شد. اشاراتی نیز به اموری چون رمز‌ارز و سند ۲۰۳۰ و مانند آن رفته بود.
آنچه مطرح شده صحیح است و حضرت آقا در همین سخنرانی‌های اخیر اشارات بسیار مهمی به این مسئله داشته‌اند. آنچه از سورهٔ مبارکهٔ قمر و توضیحات تدبری پیرامون آن برمی‌آید، همین معناست که در دوران معاصر قرآن، تلاش سازمان‌یافتهٔ اجتماعی کفار برای مغلوب‌کردن خدا در جریان است. اصل مطلب «نظم نوین جهانی» تازه نیست؛ همواره در پی نظمی نو برای حاکم‌کردن بر جهان بوده‌اند. اکنون تقریباً نسبت به گذشته سازمان‌یافته‌تر و طراحی‌شده‌تر پیش می‌روند. آگاهی نسبت به ارادهٔ دشمن و برنامهٔ او یکی از ضروریاتی است که کمک می‌کند وظیفهٔ خود را بهتر بشناسیم و تعریف جهاد را در زمان خویش درست‌تر دریابیم. فعلاً به همین میزان کلی اکتفا می‌شود تا اگر زمانی لازم آمد، جداگانه در این باب سخن رود.
حجاب، زیرساخت دعوت، و غفلت از قرآن
پرسش دیگری دربارهٔ اهمیت خطیر حجاب و گلایه از کم‌توجهی قشر وعاظ و روحانیون و سکوت مفروض شخص اول مملکت و مجلس و علمای قم مطرح شده بود؛ با این ملاحظه که اگر امثال ما سخنی بگویند، گفته می‌شود اول خود را درست کن.
نخست باید گفت لزوماً سکوت مطلق رخ نداده است؛ سخن گفته می‌شود. آنچه امروز باید ریشه‌یابی شود بخشی بازمی‌گردد به اینکه بسیاری از خطبا یا وعاظ یا برخی مراجع، زیرساخت‌های لازم را برای دعوت مردم و جوانان به ارزش‌های اسلامی مانند حجاب فراهم نمی‌بینند. احساس می‌کنند کار عقب‌تر از این سطح گیر کرده و مسئله ریشه‌ای‌تر است. متأسفانه برای اصلاح همان زیرساخت‌ها نیز سلاح اصلی — یعنی قرآن — آن‌قدر که باید مورد توجهشان نیست.
سخن کلی — که البته به همه تعمیم داده نمی‌شود اما به‌صورت کلی می‌توان گفت — این است که غفلت از قرآن، به‌عنوان کتابی که زیرساخت‌های فکری و اخلاقی و رفتاری یک جامعه را اصلاح می‌کند و بر پایهٔ همان زیرساخت‌ها می‌توان امر به معروف کرد و نهی از منکر کرد و به حجاب دعوت نمود، درد اصلی است. پرسش درست این نیست که چرا مراجع تقلید یا خطبا به امر حجاب کم اهمیت می‌دهند؛ پرسش این است که چرا به قرآن کم اهمیت می‌دهند. اگر این پایه درست نشود، حتی اگر به حجاب اهمیت دهند نیز نتیجهٔ مطلوب نمی‌گیرند؛ زیرا دعوت بدون زیرساخت فکری و اخلاقیِ قرآنی پایدار نمی‌ماند.
آسانی قرآن برای ذکر؛ شفافیت نه معما
اگر از قوم نوح می‌شنویم، از کجا می‌شنویم؟ ما قوم نوح را ندیده‌ایم. اگر قوم ثمود و عاد و لوط و آل فرعون را می‌شنویم، از کدام منبع می‌شنویم؟ پس در پایان همهٔ این عذاب‌ها خدا می‌خواهد بگوید: ندیدی، اما من به تو گفتم؛ شفاف گفتم؛ آسان گفتم؛ پس دست‌کم سخن مرا بفهم. آسان است؛ اکنون خوانده و فهمیده‌ایم که آسان است.
آسان‌بودن قرآن به معنای بی‌ضابطه و بی‌قاعده بودن نیست. معنای آن این است که قرآن از جنس معما و لغز نیست و معماگونه سخن نمی‌گوید. قرآن مانند آن نیست که بگوید «و آنگاه که درب گشوده شد و امری مخوف وارد شد و ندانستیم که چه شد» و سپس خواننده را در ابهام رها کند تا بپرسد درب چه بود و امر مخوف که بود. قرآن شفاف‌تر و گویاتر و روشن‌تر سخن می‌گوید. اگر واقعه را ندیده‌ای، آنچه را در قرآن خوانده و شنیده‌ای متذکر شو و از قرآن تذکر بپذیر.
«وَلَقَدْ يَسَّرْنَا ٱلْقُرْءَانَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّكِرٍ» (قمر/17)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و به‌راستی قرآن را برای یادآوری آسان ساختیم؛ پس آیا یادگیرنده‌ای هست؟
عدالت در دنیا؛ نه حواله‌کردن همهٔ حساب به آخرت
قرآن مبارزه با ظلم را به آخرت حواله نمی‌کند. می‌گوید اکنون که به تو ظلم شده، باید با ظلم بستیزی. آن جهان سر جای خود هست و نهایت مجازات است؛ اما قرآن در همین دنیا باب مجازات را گشوده است. با ظالم باید مبارزه کرد. اگر دزد است باید حد دزدی جاری شود؛ اگر زناکار است باید حد زنا اجرا گردد؛ اگر آدم کشته باید قصاص شود؛ اگر تجاوز می‌کند باید رانده شود؛ و مالی را که ستمگر ستانده باید بازستانند و به صاحب حق بازگردانند. قرآن حاکمان را موظف می‌کند حق مظلوم را از ظالم بگیرند و به او برسانند. میزان توفیق در این میدان، امتحان حاکمان و امتحان مردم است در اینکه چقدر برای دفاع از مظلوم آماده‌اند.
علی علیه‌السلام هنگامی که حکومت را بدو عرضه کردند فرمود اگر نبود که خدا از عالمان عهد گرفته که چون ببینند حق مظلوم پایمال می‌شود از او دفاع کنند و حقش را بگیرند و به دستش برسانند، این حکومت را نمی‌پذیرفتم؛ زمام آن را بر کمر شتر رها می‌کردم تا برود. و فرمود بدانید اکنون که حکومت را به من سپرده‌اید، حق مظلوم را حتی اگر در کابین زنانتان کرده باشید از شما می‌ستانم. آنچه خدا برای دنیای ما خواسته عدالت است؛ نه آنکه در دنیا ظلم بپذیریم و جبران را یکسره به آخرت واگذاریم. ما پای عدالت می‌ایستیم، اما خدا عدالت را خواسته تا ما بابت آن امتحان دهیم؛ یعنی باید در لبیک به ندای انبیا و اولیا پای آرمان عدالت بجنگیم، نه آنکه جنگ را فروگذاریم.
تن‌پروری، انتظار ظهور، و درس بنی‌اسرائیل
حضرت موسی علیه‌السلام قوم را فراخواند که بیایید این شهر را که تحت حکومت خداست از چنگ جباران بازپس گیریم. پاسخ آنان چنین بود:
«قَالُوا۟ يَٰمُوسَىٰٓ إِنَّا لَن نَّدْخُلَهَآ أَبَدًا مَّا دَامُوا۟ فِيهَا فَٱذْهَبْ أَنتَ وَرَبُّكَ فَقَٰتِلَآ إِنَّا هَٰهُنَا قَٰعِدُونَ» (مائده/24)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): گفتند: ای موسی، ما هرگز تا وقتی آنان در آن‌اند داخل آن نشویم؛ پس تو و پروردگارت بروید و بجنگید؛ ما اینجا نشسته‌ایم.
این آیهٔ قرآن است. گاه ما نیز به امام زمان عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف تقریباً همین را می‌گوییم: ما حال جنگیدن نداریم؛ شما با خدا دست به دست دهید، جباران دنیا را از میان بردارید، آنگاه ما به عدالت برسیم. نشانهٔ این روحیه آنجاست که یاد امام زمان بیشتر در بنگاه و سوپرمارکت و قصابی زنده می‌شود؛ جایی که قیمت برنج و گوشت به خود انسان خورده است. وقتی برنج ارزان بود و می‌توانستی بخری و در دنیا عده‌ای دیگر کتک می‌خوردند، امام زمان لازم نبود؛ اکنون که به خود رسیده، یاد ظهور افتاده است. باور کن اگر امام زمان بیاید و بگوید برنج ارزان می‌خواهی؟ فعلاً لباس بپوش و به جبهه بیا تا ببینیم چه می‌شود، معلوم می‌گردد این طلب تا کجا جدی است.
از امام صادق علیه‌السلام روایت است که پیروزی قائم ما عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف رخ نمی‌دهد مگر در غرقاب خون و عرق. غرقاب خون و عرق؛ یعنی باید جان کند پای آرمان امام زمان. این‌گونه نیست که تن‌پروری کنیم، رفاه‌طلبی کنیم، آسایش‌خواهی کنیم، فقط به فکر خود باشیم و سپس توقع داشته باشیم حضرت خود کارها را جمع کند؛ با یک اشاره آمریکا نابود شود و با اشاره‌ای دیگر آل سعود در زمین فرو رود. اگر قرار بود چنین باشد، نیازی به غیبت نبود؛ همان‌گاه اشاره می‌کرد و همه‌جا سامان می‌یافت و حکومت به دست خدا می‌افتاد. غیبت برای آن است که ما رشد کنیم، بالا بیاییم و به تراز پیروی برسیم. امام در تراز امامت است؛ وقتی پیروان به تراز پیروی برسند، آن امام با این پیروان کامل می‌شود و کار درست می‌گردد.
نکتهٔ لغوی دربارهٔ «نظره» و «نظری»
در بحث لغوی، صورت «نظره» در کنار «نظری» می‌آید. برای آنکه تخفیف داده شود، در زبان عربی قاعده‌ای هست که گاه یاء متکلم چون در آخر جمله واقع شود حذف می‌گردد؛ مانند «ربه» که از «ربی» آمده است. پس «نظره» و «نظری» از همین باب‌اند.
سیاق‌شناسی سورهٔ مبارکهٔ قمر
سیاق نخست: آیات یک تا هشت
اگر آیات یک تا هشت را بنگریم، یکسره مسئله دربارهٔ امت پیامبر و قوم اوست: اگر آیه‌ای ببینند روی می‌گردانند و می‌گویند سحر مستمر است؛ تکذیب کردند و از هوای نفس پیروی کردند. خطاب «فتولّ عنهم» به پیامبر است؛ یعنی سخن از کسانی است که پیامبر را تکذیب کرده‌اند و خدا به پیامبر می‌گوید فردا در قیامت از ایشان رویگردان باش. تا اینجا اتصالات روشن است.
از آیهٔ نه سرآغاز عذاب اقوام گذشته است. اما پیش از پرداختن به آن، باید روشن شود چرا «فتولّ عنهم» سیاق را قطع نمی‌کند. این عبارت بلافاصله بر جملهٔ پیشین بار می‌شود: برای اینان اخبار بازدارنده کم نیامده و حکمت‌های بالغه رسیده، اما سودی به حالشان نبخشیده. پس چون تو را تکذیب کرده‌اند، چون به جای تبعیت از تو از هوای نفس پیروی کرده‌اند، چون این همه خبر مزعج آمده و اعتنا نکرده‌اند، و چون این همه حکمت بالغه رسیده و سودی نبخشیده، معلوم است حجت بر آنان تمام شده است. تو فردای قیامت از آنان رویگردان باش. این ادامهٔ همان بحث است. صرف اینکه خطاب به پیامبر شده دلیل نمی‌شود که سیاق عوض شده باشد.
سیاق دوم: آیات نه تا چهل‌وشش؛ سیر عذاب اقوام
آقا قوم نوح تکذیب کرد چه شد؟ قوم عاد تکذیب کرد چه شد؟ قوم ثمود تکذیب کرد چه شد؟ قوم لوط تکذیب کرد چه شد؟ آل فرعون آیات ما را تکذیب کردند چه شد؟ پس از این سیر در عذاب اقوام گذشته، از کفار معاصر با توجه به همان سیر می‌پرسد: آیا کفرتان از این قبلی‌ها بهتر است که خیال می‌کنید عذاب برای شما نیست؟ یا در زُبُر برائتی دارید که خیال عذاب نمی‌کنید؟ یا نقشه‌ای در سر دارید که بر خدا چیره و غالب شوید؟ اگر چنین خیالی دارید کور خوانده‌اید.
«سَيُهْزَمُ ٱلْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ ٱلدُّبُرَ» (قمر/45)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): به‌زودی آن جمع شکسته می‌شود و پشت می‌کنند.
قیامت از این نیز سخت‌تر است. پنج نمونهٔ تاریخی — قوم نوح، قوم عاد، قوم ثمود، قوم لوط، آل فرعون — ذکر شد و سپس روی سخن به کفار معاصر قرآن برگشت: وضع شما از آنان بهتر نیست. اگر دلخوشید که قاعده‌تان با آنان فرق می‌کند و می‌توانید بر خدا غالب شوید، بدانید در برنامهٔ خدا طراحی شده که جمع شما منهزم شود و پا به فرار بگذارید. این اتفاق سوخت و سوز ندارد؛ دیر و زود دارد، و دیر و زودش به خاطر ماست. آنچه خدا اراده کرده سرانجام رخ خواهد داد.
ترجیع‌گونهٔ «ولقد یسرنا القرآن للذکر فهل من مدکر»
پرسش این است که «ولقد یسرنا القرآن للذکر فهل من مدکر» پس از «فکیف کان عذابی و نذر» چه ربطی به پیش دارد؟ در اشعار روشی هست به نام ترجیع‌بند: شاعر بندی برمی‌گزیند و بند به بند آن را تکرار می‌کند. این تکرار شعر را تقطیع نمی‌کند و باعث نمی‌شود بگوییم کلام قطع شد؛ تأکید می‌کند. اگر به این آیات بنگریم، «ولقد یسرنا…» در پایان همهٔ این داستان‌ها آمده است: پس از هر عاقبت، «فکیف کان عذابی و نذر» و سپس «ولقد یسرنا القرآن للذکر فهل من مدکر». مانند ترجیع‌بندی در پایان هر یک از این عواقب ذکر شده است. پس این یک سبک بیانی است و سیر اقوام را قطع نمی‌کند. سیر اقوام عاقبت تکذیب و هشدارها را بیان می‌کرد و ادامه دارد؛ آن آیه برای تأکید آمده که ما این‌ها را در قرآن گفته‌ایم؛ می‌توانی بفهمی و متذکر شوی؛ پس گوش بده، بخوان و متذکر شو.
«وَلَقَدْ يَسَّرْنَا ٱلْقُرْءَانَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّكِرٍ» (قمر/22)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و به‌راستی قرآن را برای یادآوری آسان ساختیم؛ پس آیا یادگیرنده‌ای هست؟
در سورهٔ رحمن نیز — که سورهٔ بعدی است — آیهٔ مکرر هست:
«فَبِأَىِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ» (رحمن/13)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را تکذیب می‌کنید؟
گاه این آیه حتی در میان توصیف پیوسته می‌آید؛ مثلاً پس از «مدهامتان» و پیش از ادامهٔ اوصاف بهشت. قرآن شعر نیست و تشبیه به ترجیع‌بند تشبیهی است؛ اما جمله‌ای مکرر برای تأکید بر معنایی خاص به کار می‌رود. سوره‌هایی چون مرسلات با «ویل یومئذ للمکذبین» و شعراء نیز از این سبک بهره برده‌اند.
پس اگر آیات یک تا هشت را مربوط به امت پیامبر بدانیم و نه تا چهل‌وشش را سیر عذاب اقوام گذشتهٔ تاریخ، در واقع دو سیاق متمایز شناخته‌ایم. خداوند از نه تا چهل‌وشش حدود سی‌وهفت یا سی‌وهشت آیه آورده و این مجموعه را شاهد قرار داده است. ما به همین سیاق‌بندی می‌گوییم: شناختن زمین سوره. ارتباط درونی آیات انکار نمی‌شود؛ اما شاهد بودن یک جمله با شاهد بودن یک سیاق فرق دارد.
معنای «زُبُر» و تعریض نامهٔ اعمال
در این مقام، «زبر» مفهومی عام مانند کتاب و کتب است. آنجا که گفته شده آیا برائتی در زبر دارید، مقصود کتابی است که از آسمان آمده و برائتی برای شما در آن نیست. اما «لکل صغیر و کبیر مستطر» تعریضی دارد: در زبری که از زمین به آسمان رفته — یعنی نامهٔ عمل — ریز و درشت اعمالتان نوشته شده است.
«بل الساعة موعدهم» و جدایی سیاق سوم
کلمهٔ «بل» برای اضراب است؛ چیزی را از جملهٔ پیشین جابه‌جا می‌کند. در جملهٔ پیشین آمده بود «سیهزم الجمع و یولون الدبر». ممکن بود کسی خیال کند بالاترین عذابی که برای اینان در نظر گرفته شده همان شکستی است که خدا بر آنان تحمیل خواهد کرد. می‌فرماید:
«بَلِ ٱلسَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَٱلسَّاعَةُ أَدْهَىٰ وَأَمَرُّ» (قمر/46)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): بلکه قیامت موعد آنان است، و قیامت سهمگین‌تر و تلخ‌تر است.
یعنی خیال نکنید این شکست بالاترین عذاب است؛ بالاترین عذاب برپایی قیامت است که أدهی و أمرّ است. پس «بل» خودبه‌خود ساعت را با هزیمهٔ جمع مقایسه می‌کند.
چرا آیهٔ چهل‌وهفت را جدا می‌کنیم؟ درست است که می‌توان گفت «بل الساعة موعدهم و الساعة أدهی و أمر» را توضیح می‌دهد با «إن المجرمین فی ضلال و سعر»؛ این سخن صحیح است. اما اگر نیک بنگریم، این دیگر ادامهٔ سیر عذاب‌های دنیوی نیست که خدا برای اقوام ذکر کرده بود. وقتی گفت قوم نوح تکذیب کردند از طوفان سخن گفت نه از جهنم؛ وقتی ثمود تکذیب کردند از صیحه گفت؛ وقتی عاد تکذیب کردند از تندباد سخن راند؛ وقتی لوط تکذیب کردند از حاصب گفت؛ فرعون را از بطشه یاد کرد. اکنون سخن به قیامت رسیده است.
«إِنَّ ٱلْمُجْرِمِينَ فِى ضَلَٰلٍ وَسُعُرٍ» (قمر/47)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): همانا مجرمان در گمراهی و دیوانگی‌اند.
«إن» استینافی است؛ سرآغاز توصیف قیامت. این توصیف به مجرمین اختصاص ندارد و به متقین نیز ختم می‌شود: «إن المجرمین… إن المتقین…». پس می‌فهمیم که این مبحثی مستقل دربارهٔ قیامت است. ربطش با بحث پیشین آن است که می‌تواند «أدهی و أمر» بودن ساعت را که در پایان سیاق قبلی بیان شد تبیین کند، باز کند و روشن سازد.
سه سیاق سورهٔ قمر و تکلیف ادامه
بنابراین سورهٔ قمر سه سیاق دارد:
۱. آیات یک تا هشت مربوط به تکذیب پیامبر اسلام و دعوت است و اینکه پیامبر از جانب خدا مأمور می‌شود در روز قیامت مکذبین را رها کند و از آنان روی بگرداند.
۲. آیات نه تا چهل‌وشش سیر عذاب اقوام گذشتهٔ تاریخ است و نتیجه‌ای که در پایان خطاب به کفار معاصر قرآن گرفته می‌شود.
۳. آیات چهل‌وهفت تا پنجاه‌وپنج بحثی دربارهٔ قیامت است که در آن مجرمین در چه وضعی خواهند بود و متقین در چه وضعی.
سیاق‌ها تشخیص داده شد. از سورهٔ قمر آنچه می‌ماند جمع‌بندی سیاق‌ها و ارتباط‌یابی میان آن‌هاست که تکلیف ادامه است، به‌اضافهٔ سورهٔ رحمن که باید مفاهیم آیاتش به‌طور کامل کار شود. پس: جمع‌بندی سیاق‌های سورهٔ قمر، کشف ارتباط این سیاق‌ها، و مفاهیم آیات سورهٔ رحمن.
تدبر مهارت است پیش از آنکه دانش باشد
یادآوری می‌شود که تدبر یک مهارت است پیش از آنکه یک دانش باشد. تدبر فعال‌کردن یک سازوکار ذهنی برای درک متن است. این سازوکار ذهنی با تمرین و مهارت‌ورزی فعال می‌شود. اگر تنها به شرکت در کلاس و استماع اکتفا شود، چیزهایی به دست می‌آید — نمی‌گوییم هیچ چیز به دست نمی‌آید — اما برد چندانی ندارد. به فاصلهٔ هفتاد و دو ساعت، حتی هوشمندانه‌ترین شنوندگان آنچه امروز گفته شد را از یاد خواهند برد؛ مگر آنکه بارها گوش دهند تا در ذهن تثبیت شود. اما مهارت ارتباط‌گیری با کتاب — مقصود قرآن است — برای انسان ماندگار است. اگر با قرآن ارتباط بگیرید، همواره می‌توانید این معارف را در ذهن خود احیا کنید و زنده نگه دارید. پویایی و پایه، هر دو با مهارت می‌ماند.
از این رو تمرین‌هایی که داده می‌شود، تکلیف‌هایی که مقرر می‌گردد، مباحثاتی که طراحی شده و جلساتی که ترتیب یافته باید جدی گرفته شود. تدبر را باید به‌صورت کارگاهی آموخت. اینجا کلاس بزرگ است و جمعیت نسبتاً زیاد؛ نفر‌به‌نفر خیلی نمی‌توان تمرین داد، اما گروه‌های مباحثاتی برای همین مقصود تشکیل شده است. خواهران و برادران باید به این موضوع توجه بیشتری داشته باشند.
ختم کلام: اعتراض به مهجوریت قرآن
به هر حال آنچه گفته و شنیده شد إن‌شاءالله مرضی رضای خدا بوده باشد. اگر در کلام جایی غفلتی حاصل شد، یا بیش از آنچه باید گفته شد یا کمتر، خدا بر ما ببخشد. آنچه از این سخن‌ها دنبال می‌شود یک ترجیع‌بند دارد: ضرورت توجه به قرآن کریم. قصد نشان‌رفتن انگشت اتهام به سوی هیچ بزرگواری نیست؛ اما یک اعتراض عمومی هست که بالا تا پایین را در بر می‌گیرد. آن اعتراض این است که پیامبر خدا فردای قیامت خواهد فرمود:
«وَقَالَ ٱلرَّسُولُ يَٰرَبِّ إِنَّ قَوْمِى ٱتَّخَذُوا۟ هَٰذَا ٱلْقُرْءَانَ مَهْجُورًا» (فرقان/30)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و پیامبر گوید: پروردگارا، قوم من این قرآن را مهجور گرفتند.
باید کوشید آن روز مشمول این شکایت نباشیم. قرآن به این مردم داده شد؛ مبادا آن را مهجور قرار دهند و به قرآن توجهی نکنند. تمام سخن همین است. اگر جایی دربارهٔ مسئولان سخنی رفت و آنان توجه به قرآن داشته‌اند و ما غفلت کرده‌ایم، خدا توفیقاتشان را در خدمت قرآن بیشتر کند؛ و اگر سخن به‌جا بوده و واقعاً این بی‌توجهی وجود داشته، خدا آگاهی عطا کند و آنان را عالم و عامل به وظایفش قرار دهد. به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.
در جمع‌بندی باید دانست که شناخت سیاق‌ها تنها برچسب‌زدن به دسته‌ای از آیات نیست؛ بلکه یافتن وحدت موضوعی و پیوند درونی آیات است تا زمین سوره آشکار شود و خواننده بداند هر فقره در کدام افق معنایی نشسته است. ارتباط‌یابی میان سه سیاق قمر — تکذیب معاصر پیامبر، عبرت تاریخ اقوام، و تصویر قیامت — تکلیفی است که بدون آن تدبر سوره ناتمام می‌ماند.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.