یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.

روزه، صبر و پیوند آیات جهاد

سخن با استعاذه و بسم‌الله آغاز می‌شود و درود بر پیامبر اکرم و خاندان پاک او.

سخن از صوم با آیهٔ صد و هشتاد و سه بقره آغاز می‌شود. صبری که در آیات و روایات به روزه اشاره دارد، از آن روست که کفِّ نفس را چنان بالا می‌برد که به فضای آرمانی جنگ و جهاد می‌خورد؛ از همین رو در آن بافت «صبر» خوانده می‌شود.

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» (بقره/۱۸۳)

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): ای کسانی که ایمان آورده‌اید، روزه بر شما نوشته شد چنان‌که بر کسانی که پیش از شما بودند نوشته شد، باشد که پرهیزگار شوید.

آیات روزه تا صد و هشتاد و هفت و صد و هشتاد و هشت پیش می‌رود؛ سپس ناگهان سخن از اهله می‌آید: بگو آن‌ها مواقیتی برای مردم و برای حج‌اند. حج در آیات قرآن — چه در سورهٔ حج و چه در همین سیاق — در فضای جنگ و برائت نشسته است، نه در فضای کیف فردیِ عبادتِ جداافتاده. به‌سرعت آیه به قتال می‌رسد: با کسانی که با شما می‌جنگند در راه خدا بجنگید و تعدّی نکنید؛ و ادامه تا آنکه فتنه نماند. این همان فضای صبری است که معرفی می‌شد.

دو افزوده بر صبر عادی

صبر در قرآن با صبر معمولی دو عنصر افزوده دارد: یکی سه‌بعدی‌شدن — بعد الهی؛ دوم بعد تمدنی. این دو بر صبر عادی افزوده می‌شود. صبر از آن مفاهیم است که چون سر نسبت به جسد است؛ اگر شخص یا ملتی صبر و پایمردی نداشته باشد، باید قید مقامات بلند را بزند.

صبر برای طلب وجه رب در سورهٔ رعد

در سورهٔ رعد، کسانی ستوده می‌شوند که آنچه را خدا به پیوستن فرمان داده می‌پیوندند، از پروردگار می‌ترسند و از بدیِ حساب بیم دارند؛ و کسانی که برای طلب وجه پروردگارشان صبر می‌کنند، نماز برپا می‌دارند، از آنچه روزی‌شان شده پنهان و آشکار انفاق می‌کنند، و با نیکی بدی را دفع می‌نمایند — آنان را عاقبت سرای نیکوست.

«وَالَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَنفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُم سِرًّا وَعَلَانِيَةً وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ أُولَٰئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ» (رعد/۲۲)

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و کسانی که برای طلب وجه پروردگارشان صبر کردند و نماز برپا داشتند و از آنچه روزی‌شان کردیم پنهان و آشکار انفاق کردند و با نیکی بدی را دفع می‌کنند؛ آنان را عاقبت آن سرای است.

«یدرءون بالحسنة السیئة» را نباید به سوءتعبیرِ «هر که بدی کرد نیکی کن» فروکاست. حسنهٔ مطلق وقتی بیاید، به ولایت اشاره دارد. با کار درستِ ولایی در محضر ولی است که می‌توان سیئات را دفع کرد. قاعدهٔ درءِ قضایی — تدرء الحدود بالشبهات — چیزی دیگر است؛ اینجا سخن از دفع بدی با حسنهٔ ولایی است. اگر بخواهند آمریکا را دفع کنند، عملیات باید حول ولی باشد. مطلق حسنه در این سیاق، امر درست با محوریت ولی است.

آنگاه فرشتگان از هر در بر آنان درآیند و گویند:

«سَلَامٌ عَلَيْكُم بِمَا صَبَرْتُمْ ۚ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ» (رعد/۲۴)

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سلام بر شما به پاداش آنچه صبر کردید؛ چه نیکوست عاقبت آن سرای.

ویژگی‌های بسیار برشمرده می‌شود؛ اما در پایان، صبر در همهٔ آن‌ها ساری است — خونی در رگِ همهٔ اوصاف. ویژگی‌های مهم متعدد است؛ اما در همه باید شکیبایی و مقاومت کرد. مقاومت عنصری است که در همهٔ ویژگی‌های دیگر ضرب می‌شود. این از مفاهیم بسیار پرتکرار قرآن است و به کار و حرکت دینی هویت می‌بخشد.

مقاومت مکّی و استقامت مدنی

اگر جمع‌بندی کلاس‌ها به بالا بردن صبر و پایداری عملی برسد، به نتیجه نزدیک می‌شود. پایداری به نتایج شگفت می‌رساند؛ عدم پایداری خسته می‌کند: کاری آغاز می‌شود، پایدار نمی‌ماند، نتیجه نمی‌دهد، کار دیگری آغاز می‌شود. در میان طلاب نیز کسانی که می‌مانند نتیجه می‌گیرند و کسانی که از این سو به آن سو می‌روند نتیجه نمی‌گیرند.

مقاومت معنایی تقریباً مکّی دارد؛ استقامت معنایی مدنی. مقاومت یعنی ضربه می‌خورد و نباید به زمین افتد. استقامت فعّال‌تر و روبه‌جلو است. حتی همان مقاومت نیز برای آینده است؛ در فضای مکّه مقصود آن نیست که فقط کتک بخورند و بمانند. آیات «و اصبر علی ما یقولون» در سوره‌های طه و ص و ق و مزمل، چهرهٔ مقاومت مکّی‌اند — صبر بر آنچه می‌گویند و آنچه می‌کنند؛ گویی رینگ بوکس که ضربه‌ها را تاب می‌آورد.

ارض خدا فراخ است

در سورهٔ زمر آمده است:

«قُلْ يَا عِبَادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ ۚ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَٰذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ ۗ وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ ۗ إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُم بِغَيْرِ حِسَابٍ» (زمر/۱۰)

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): بگو ای بندگان من که ایمان آورده‌اید، از پروردگارتان پروا کنید؛ برای کسانی که در این دنیا نیکی کرده‌اند نیکویی است؛ و زمین خدا فراخ است؛ جز این نیست که صابران مزدشان را بی‌حساب به‌تمامی می‌گیرند.

تقوا یعنی حدود و حریم‌های خدا را نگه داشتن. «للذین احسنوا فی هذه الدنیا حسنة» نشان می‌دهد وعده فقط به بهشتِ موکول‌شده نیست؛ در همین دنیا نیز خیر و نتیجه دیده می‌شود. اگر همه را به قیامت حواله کنند، از حالت نقد بودن خارج می‌شود. «ارض الله واسعة» یعنی در گوشه‌ای نمانند؛ چراگاهِ واحد نیست. چون لازم شد از مکّه به مدینه می‌روند؛ از جایی به جایی — حتی از سوریه به لبنان و عکس، یا به یمن و بازگشت. صابران را خدا بی‌حساب اجر می‌دهد؛ کسانی که می‌خواهند کار را در همین زمین به نتیجه برسانند، خدا می‌گوید می‌رسانند. شواهد قرآن از کار پیامبران — چون موسی — تا نجات مؤمنان و عذاب قوم، نشان می‌دهد نتیجه در همین دنیا نیز رخ می‌نماید.

فرق است میان حکمرانی یک کشور و کار گروه پارتیزانیِ مقاومت. گروه‌های نیابتی یا نیمه‌نیابتی غالباً کشور اداره نمی‌کنند؛ آسیب‌شناسی این فرق لازم است. شرایط گاه چنان حساس می‌شود که فرعونِ زمان دوگانه می‌سازد: یا غرق ما یا غرق او؛ عزم ملت و مسئولان و اهل مذاکره در چنین شرایطی یا یکسره می‌شود یا نمی‌شود.

نسبت‌های صبر در انفال

در سورهٔ انفال، قد و قوارهٔ گروه‌های مجاهد به اندازهٔ صبرشان است. عنصر مهم در جنگ‌ها عنصر موشک نیست، عنصر صبوری است — هرچند موشک نیز لازم است. پیامبر را می‌فرماید مؤمنان را بر قتال برانگیز:

«يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ ۚ إِن يَكُن مِّنكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ ۚ وَإِن يَكُن مِّنكُم مِّائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِّنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَّا يَفْقَهُونَ» (انفال/۶۵)

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): ای پیامبر، مؤمنان را بر جنگ برانگیز. اگر از شما بیست صابر باشند بر دویست چیره می‌شوند؛ و اگر صد باشند بر هزار از کافران چیره می‌شوند؛ زیرا آنان قومی‌اند که نمی‌فهمند.

نسبت یک به ده است. سپس تخفیف می‌آید:

«الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا ۚ فَإِن يَكُن مِّنكُم مِّائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ ۚ وَإِن يَكُن مِّنكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ» (انفال/۶۶)

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): اکنون خدا از شما سبک کرد و دانست که در شما ضعفی هست؛ پس اگر صد صابر باشید بر دویست چیره می‌شوید؛ و اگر هزار باشید بر دو هزار، به اذن خدا؛ و خدا با صابران است.

هر تخفیفی ستودنی نیست. ضعف نشان داده می‌شود و نسبت از یک به ده به یک به دو می‌افتد. وقتی قوی‌اند بحث با عدد بیست آغاز می‌شود؛ وقتی ضعیف‌اند با صد. زیر آن آستانه، با صبر کمتر، پاسخ نمی‌گیرند و به عدد بالاتر نیازمندند. متغیر تعیین‌کننده «والله مع الصابرین» است. نسبت‌ها ثابتِ خشک نیستند؛ ممکن است یک به ده یا یک به صد، یا از سوی ضعف یک به یک و نیم باشد — بسته به میزان صبری که در مجاهدت دمیده می‌شود.

آیات مکّیِ «و اصبر علی ما یقولون» در طه و ص و ق و مزمل، چهرهٔ مقاومت‌اند؛ و وعدهٔ ادامهٔ بحث دربارهٔ چگونگی به‌دست‌آمدن صبر، افق فصل بعد است.

بدین‌سان روزه به جهاد می‌پیوندد، صبر در رگِ همهٔ اوصاف جاری می‌شود، مقاومت مکّی به استقامت مدنی راه می‌برد، زمین خدا برای حرکت فراخ است، و نسبتِ پیروزی در میدان به اندازهٔ صبر است نه به اندازهٔ سلاحِ تن.

صبر چگونه به‌دست می‌آید؛ افق ادامه

پرسش نهایی آن است که صبر چگونه به‌دست می‌آید و روش خود قرآن چیست. افق این پرسش به فصل بعد موکول می‌شود؛ اما آیات مکّیِ مقاومت راه را نشان می‌دهند: صبر بر گفته‌ها و کرده‌های دشمن، در سوره‌های طه و ص و ق و مزمل. این آیات حالِ رینگ‌اند: ضربه می‌آید و مؤمن بر جای می‌ماند تا استقامت مدنیِ روبه‌جلو ممکن شود.

در جمع‌بندی این فصل، چند رشته به هم می‌پیوندد. روزه نه رژیمِ صرف است و نه عبادتِ جدا از میدان؛ کفِّ نفس را برای جهاد بالا می‌برد و سیاق آیات آن را به حج و قتال می‌کشاند. صبر نه تحمّلِ خشک است؛ برای وجه رب است و در رگِ همهٔ اوصاف مؤمنان جاری می‌شود. حسنهٔ دفع‌کنندهٔ سیئه، حسنهٔ ولایی است. زمین خدا برای هجرت و حرکت فراخ است و نتیجه در همین دنیا نیز دیده می‌شود. و در میدان نبرد، متر و معیار گروه همان اندازهٔ صبر است؛ سلاح لازم است اما تعیین‌کننده نیست. تخفیفِ نسبت‌ها نشانهٔ ضعف است نه افتخار؛ و «خدا با صابران است» همان متغیری است که نسبت‌ها را جابه‌جا می‌کند.

صبر، در یک کلمه، خونِ جاریِ سبک زندگیِ مقاوم است؛ بدون آن، روزه و حج و قتال و هجرت به اسکلتی بی‌جان می‌مانند.

یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.