یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
اسم غنی از انشعابات رب
بسم الله الرحمن الرحیم.
از اسمائی که از اسم رب انشعاب می‌یابد اسم غنی است. معنی غنی بر اساس مطالبی که در تشریح بعضی اسماء گفته شد تقریباً روشن است. از نظر فلسفی اصل وجود همهٔ اشیا و موجودات و همهٔ آثار و کمالات وجودی‌شان از خداست؛ او داده است. خدا ذات مقدس حق وجودات و اشیا را اعطا می‌کند و آثار وجودی و کمالات وجودی همه چیز را هم او داده است. خود او به عنوان علت وجودی و مصدر و منشأ وجودها و هستی‌ها و کمالات هستی، همهٔ آنچه موجودات از وجود و کمالات دارند را داده؛ و از نظر فلسفی علت همه را به نحو اعلی واجب است — داراست — که داده.
هر کمالی در هر موجودی که هست خدا داده؛ و او همان کمال را به صورت بی‌حد و نامحدود واجب است و داراست. هر وجودی را به هر موجودی که داده، خود وجود را به صورت بی‌حد و نامحدود واجب است. علت همهٔ وجود و کمالات وجودی معلولات خود را به نحو اعلی و احسن دارد. بنابراین خدا همهٔ وجودات و موجودات را اعطا نموده و همهٔ آثار و کمالات وجودی آن‌ها را اعطا نموده و خود همهٔ آن‌ها را به نحو جامع و احسن و اجمل و نامحدود داراست. آنچه موجودات دارند او دارد و به نحو نامحدود و غیرمتناهی هم دارد و این‌ها را هم او داده است.
بر اساس این مسئلهٔ مسلم، معنی اسم غنی روشن می‌شود: ذات مقدس حق به آنچه نزد غیر اوست — به غیر خود و به آنچه نزد غیر است — هیچ‌گونه احتیاجی ندارد. چرا؟ چون آنچه غیر دارد از وجود و کمالات را او داده و خود آن‌ها را به صورت نامحدود داراست. بنابراین هیچ‌گونه احتیاجی از خدا نسبت به غیر یا به آنچه نزد غیر هست متصور نیست. این معنی غنی است.
اسم غنی از انشعابات اسم رب است. رب از آن نظر که احتیاج ندارد به چیزی و به آنچه نزد اشیا هست غنی است.
آثار اسم غنی در وجود و در عبودیت
همهٔ اسماء الهی جلوه و آثار در وجود دارند؛ غنی هم با این معنا آثار خاصی خواهد داشت. از جمله آنچه در قرآن تکیه شده این است: وقتی ذات غنی است و به هیچی احتیاج ندارد، دعوت حق به سوی خود معنی‌دار می‌شود — شبیه آنچه در اسم عزیز گفته شد. هم از نظر علمی دانستنش لازم است و هم از نظر عبودی برای انسان در مقام عبودیت خیلی مهم است؛ و ندانستنش خیلی خطرناک است؛ می‌شود گفت از مهلکات است.
یکم: دعوت حق در عین غنا چه معنا دارد؟
وقتی غنی است اولین چیزی که به نظر می‌آید دعوت حق به سوی خود معنی‌دار می‌شود. اینکه این‌همه انبیا فرستاده، کتاب‌ها فرستاده و گویا اصرار داشته که انسان‌ها به سوی او بروند و او را عبودیت کنند، وقتی غنی است ساده نیست. هر ذی‌عقلی با حساب ساده نتیجه می‌گیرد: این‌همه از اوست؛ او داده؛ او خود این کمالات را نامحدود دارد؛ پس غنی است و احتیاج ندارد. آن‌وقت این دعوت یعنی چه؟ این اصرار بر دعوت یعنی چه که به سوی او متوجه باشند، عبادت کنند، بخوانند و از غیر دست بردارند؟
این معنی‌دار می‌شود وقتی غنی بود. کاملاً معنی‌دار می‌شود و هرچه تأمل کنیم باید روی این معنا تأمل کنیم. احتیاجی نیست تا برآورده شود. معاذالله نقصی ندارد تا از عبودیت من و شما برطرف شود. حاجتی ندارد که ما یا غیر ما بدهیم. این دعوت چه معنایی دارد؟ سرِ بسته می‌گویم تا ذهن شما فحص کند؛ جواب کامل در جای مناسب‌تر.
دوم: عبادت کردن و نکردن نسبت به او یکی است
ثانیاً عبودیت خود مشکل می‌شود. بر اساس اینکه دعوت خدا چون غنی است معنی‌دار می‌شود، خود عبودیت سختی پیدا می‌کند. در قرآن وقتی اسم غنی را در آیات متعدد می‌بینیم به همین نکته اشاره شده: عبادت کردن و نکردن، خواستن و نخواستن، اطاعت کردن و نکردن نسبت به او فرقی ندارد؛ چیزی نمی‌شود. لذا مشکلات بعدی پیش می‌آید.
«وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا ۚ وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ» (آل عمران/۹۷)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و خدا را بر مردم است حج خانه، هر که بتواند به سوی آن راهی یابد؛ و هر که کفر ورزد پس خدا از جهانیان بی‌نیاز است.
حق خدا بر مردم حج است برای مستطیع. و من کفر — ترک حج برای مستطیع نوعی کفر حساب شده — فإن الله غنی عن العالمین. بکنید؛ اگرم نکردید، نکردید؛ خدا غنی است از همه. این گوشه‌ای از مراحل عبودیت است.
«وَقَالَ مُوسَىٰ إِن تَكْفُرُوا أَنتُمْ وَمَن فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ» (ابراهیم/۸)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و موسی گفت اگر شما و هر که در زمین است همگی کفر ورزید، پس خدا بی‌نیاز و ستوده است.
اگر شما کافر باشید — نه تنها شما، همه روی زمین — هیچ کاری ندارد؛ خدا غنی است و حمید است. مضمون: دعوت به عبودیت شدید؛ کردید کردید، نکردید خدا غنی است. خود گفتن این از آثار غناست.
«وَمَن جَاهَدَ فَإِنَّمَا يُجَاهِدُ لِنَفْسِهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ» (عنکبوت/۶)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و هر که جهاد کند تنها برای خود جهاد می‌کند؛ که خدا از جهانیان بی‌نیاز است.
کسی که شبی زنده داشت، خدمتی کرد، جهادی کرد، فداکاری کرد — به حساب خودش — مواظب باشد: هر که جهاد می‌کند فی سبیل الله به معنی وسیع، برای خودش تلاش می‌کند و برای نجات خود. إن الله لغنی عن العالمین. خطاب به اهل جهاد به معنی وسیع — از جمله جهاد اکبر و هر عبادت — هشدار است که خطا نکنید. اکثر مجاهدان از اینجا چوب می‌خورند پیش نمی‌روند: غنای حق را خوب تصور نمی‌کنند؛ فکر می‌کنند کاری کردند و طلبکارند. این خطرناک است و اکثراً بدون توجه مبتلایند.
«وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ ۚ وَمَن يَشْكُرْ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ ۖ وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ» (لقمان/۱۲)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و به لقمان حکمت دادیم که خدا را سپاس گزار؛ و هر که سپاس گزارد تنها برای خود سپاس گزارده؛ و هر که کفر ورزد پس خدا بی‌نیاز و ستوده است.
شکر در قرآن عبودیت است. شکرگزار برای خود است؛ کفران‌کننده هم؛ خدا غنی حمید است. با این آیات عبودیت مشکل و دقیق و خطرناک می‌شود.
سوم: خطر هلاکت در مطلع عبودیت
عبودیت با وصف غنا مسئلهٔ مشکل و دقیق و خطرناک می‌شود. انسان در مطلع عبودیت ممکن است با غفلت از غنای حق و فقر خود، در عین اشتغال به عبادت، به هلاکت بیفتد. وجودش از اوست، آثار وجودیش از اوست، هر حرکت مثبت و هر قدم خیر باز از اوست. وقتی این را فهمید عبودیت چقدر سخت و پرلغزش می‌شود.
این سه مسئله از آثار اسم غنی بود: معنی‌دار شدن دعوت؛ بی‌تفاوتی کردن و نکردن نسبت به ذات غنی؛ و خطرناک شدن مقام عبودیت.
روگردانی از خدا ظلم به خود است
در قرآن آیاتی هست که هر که در مقام عبودیت خطایی، لغزشی، قصوری داشته باشد این را ظلم به خود حساب می‌کند. با لحن‌های مختلف: ظلم به خود کردی؛ ظلم به خود نکنید؛ و از قول صالحین ربنا ظلمنا انفسنا. کفار به نوعی، مشرکین به نوعی، مؤمنین گناهکار به نوعی — هر که روگردان از خداست به هر اندازه — جز ظلم به خود چیزی نمی‌کند؛ با خود به جنگ برخاسته است.
این از آثار اسم غنی است. مسئله‌ای در میان نیست جز اینکه اگر انسان به سوی او رفت از غنای او بهره‌مند می‌شود؛ اگر نرفت فقرش شدیدتر می‌شود و آنچه باید داشته باشد نخواهد داشت. روگردانی از خدا چون او غنی است و این طرف فقیر، جز ظلم بر خود و جنگ با خود نیست. روآوردن به خدا نیز جز به فریاد خود رسیدن نیست.
انتم الفقراء الی الله
«إِن تَدْعُوهُمْ لَا يَسْمَعُوا دُعَاءَكُمْ وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجَابُوا لَكُمْ ۖ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ ۚ وَلَا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ ﴿١٤﴾ يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ ۖ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ ﴿١٥﴾» (فاطر/۱۴–۱۵)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): اگر آن‌ها را بخوانید دعای شما را نمی‌شنوند؛ و اگر بشنوند برای شما اجابت نمی‌کنند؛ و روز قیامت به شرک شما کفر می‌ورزند؛ و هیچ‌کس چون آگاه خبرت ندهد. ای مردم شما به خدا نیازمندید و خداست که بی‌نیاز و ستوده است.
آیهٔ ۱۴ مشرکان را از بت‌ها نهی می‌کند: نمی‌شنوند؛ اگر بشنوند استجابت نمی‌کنند؛ و روز قیامت به شرک شما کافر خواهند بود — خود بت‌ها شرک شما را نفی می‌کنند. این از دقائق معاد است: آنچه می‌پرستیدید و منشأ اثر می‌دانستید، در قیامت به شکلی دیگر می‌یابید و رد می‌شوید. بت بزرگ و کوچک و شرک خفی همه در این مدار است. سپس آیهٔ ۱۵: انتم الفقراء الی الله والله هو الغنی الحمید.
«إِن تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنكُمْ ۖ وَلَا يَرْضَىٰ لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ ۖ وَإِن تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ» (زمر/۷)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): اگر کفر ورزید پس خدا از شما بی‌نیاز است؛ و کفر را برای بندگانش نمی‌پسندد؛ و اگر سپاس گزارید آن را برای شما می‌پسندد.
کفر ورزیدید کردید؛ خدا غنی است از شما. پس چرا می‌گوید کفر نورزید؟ چون راضی نیست برای بندگان کفر را؛ چون رءوف و رحیم و رحمان است و نمی‌خواهد به هلاکت بیفتید. آنچه خوشش می‌آید شکر شماست. لحن آیه را خوب به ذهن بسپارید: غنی است؛ اما راضی به کفر نیست.
«هَا أَنتُمْ هَٰؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنكُم مَّن يَبْخَلُ ۖ وَمَن يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَن نَّفْسِهِ ۚ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنتُمُ الْفُقَرَاءُ» (محمد/۳۸)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): آگاه باشید شما همان‌هایید که خوانده می‌شوید تا در راه خدا انفاق کنید؛ پس برخی از شما بخل می‌ورزند؛ و هر که بخل ورزد تنها به زیان خود بخل ورزیده است؛ و خدا بی‌نیاز است و شما نیازمندانید.
دعوت به انفاق؛ بعضی بخل می‌کنند. هر که بخل کند عن نفسه بخل کرده. والله الغنی وانتم الفقراء. اگر ندادید خدا احتیاجش برآورده نشده؟ نه؛ بخل به زیان خودتان است.
تذکر اخلاقی نهایی: رمز غنا و فقر
آیات را روی هم بگذارید: او غنی است شما فقرا هستید؛ احتیاج به او دارید. کفر ورزیدید کردید اما او راضی نیست. انفاق نکنید به خودتان بخل کرده‌اید. دعوت می‌شوید؛ نه چون او محتاج است.
تذکر شخصی و اخلاقی — غیر از جلوهٔ علمی: مواظبت کنید. بسیار مردم — همین عبادت‌کننده‌ها که تلاش زیاد می‌کنند — مبتلایند به غفلت از رمز غنای حق و فقر خود؛ و با یک عدم توجه خراب می‌کنند. به خدا باید ثنا بود و توجه و وفاق داشت. آیه : والله هو الغنی وانتم الفقراء. فقط این معنی را در نظر داشته باشید و زیاد به لفظ‌ها اکتفا نکنید؛ ببینید چه معنا پیدا می‌کند.
اگر ما چیزی بودیم در برابر او — ولو وجود محدودمان از خودمان بود — باز مسئله‌ای بود: تو بیشتر داری ما کم؛ این کم ما را هم قبول کن. نه؛ ما کمش هم نداریم؛ کم از اوست؛ ما نداریم از اوست. به قول مثنوی این معنی را سرِ بسته گفتم؛ بیش از این شرح نکنم تا گوشه‌دار نشود؛ فقط خودمان به فریاد خودمان برسیم. از خدا بخواهید رؤیتتان به جایش بیاید.
جمع‌بندی
غنی از انشعابات رب است: بی‌نیازی مطلق چون همه از اوست و او به نحو اعلی داراست. آثارش: معنی‌دار شدن دعوت؛ بی‌تفاوتی ذات نسبت به عبادت کردن و نکردن؛ خطرناک شدن عبودیت برای طلبکار و غافل؛ و اینکه روگردانی ظلم به خود است چون انتم الفقراء و او الغنی الحمید.
بازخوانی فلسفی غنا
علت، کمالات معلول را به نحو اعلی دارد. این قاعده اگر درست بنشیند، احتیاج حق به غیر محال می‌شود. غنی فقط «بی‌پولی ندارد» نیست؛ نیاز وجودی و کمالی به هیچ سطح از خلق متصور نیست. هرچه در خلق است سایهٔ دارایی نامحدود اوست. از این رو نسبت عبد و رب همیشه فقر الی الله است؛ حتی در اوج کمال عبد، کمالش عاریه و موهبت است نه استقلال.
عبودیتِ بی‌طلبکاری
آیات حج و موسی و جهاد و لقمان یک آهنگ دارند: عمل کن؛ اما بدان عمل برای خودت است و او غنی است. این آهنگ دو لبه دارد: یکی نجات از یأس — چون او از عمل تو سیر نمی‌شود و بی‌نیاز بودنش به معنی بی‌اعتنایی مطلق اخلاقی نیست؛ چنان‌که در زمر راضی به کفر نیست — و دیگری نجات از عجب: چون اگر عمل کردی بر او چیزی نیفزوده‌ای.
اکثر اهل جهاد و اهل شب‌زنده‌داری از لبهٔ دوم می‌لغزند. طلبکار می‌شوند؛ منت می‌گذارند؛ و سلوک می‌ایستد. عنکبوت/۶ درست بر سر همین گردنه ایستاده است.
فقر وجودی و ظلم به خود
فاطر/۱۵ را با ربنا ظلمنا انفسنا بخوانید. روگردانی از غنی، فقیر را فقیرتر می‌کند؛ این ظلم به خود است نه ضربه به او. بت‌ها در قیامت شرک را پس می‌زنند؛ یعنی حتی معبودهای دروغین نیز در نهایت به زبان تکوین می‌گویند ما غنی شما نبودیم. شرک خفی امروز همان است: منشأ اثر پنداشتن غیر در حالی که والله هو الغنی.
انفاق و بخل
محمد/۳۸ دقیق است: بخل عن نفسه. مال را نگه داشتی نه خدا را محروم کردی؛ خودت را از جریان غنای او بریدی. دعوت به انفاق دعوت به باز کردن فقر خود به سوی غنای اوست.
توصیهٔ پایانی استاد
سرّ را در دو جمله جمع کنید و تکرار کنید تا از لفظ به معنا بروید: انتم الفقراء الی الله؛ والله هو الغنی. عبادت‌کنندهٔ غافل از این دو جمله، همان‌قدر در خطر است که تارک عبادت؛ بلکه گاهی بیشتر، چون با طلبکاری راه را بر خود می‌بندد. از خدا بخواهید این رؤیت را بدهد؛ والسلام.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
تأمل در غنای حق و فقر عبد باید از سطح شعار به رؤیت برسد؛ آیات آل عمران و ابراهیم و عنکبوت و لقمان و فاطر و زمر و محمد برای همین تدبر کنار هم نهاده شده‌اند.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.