دروس سخنرانی

یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.

منزلت فاطمه نزد رسول‌الله از زبان عایشه

اعوذ بالله السمیع العلیم من الشیطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم.

منزلتش نزد رسول‌الله بسیار بالا بود — منزلت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها. روایتی را که می‌خوانم خوب تأمّل کنید؛ روایت از عایشه است، همسر رسول صلی‌الله‌علیه‌وآله، در خصوص منزلت حضرت زهرا. البته روایات در این باب بسیار است؛ من یکی را انتخاب کرده‌ام که از زبان عایشه است.

عایشه بنت ابی‌بکر نقل کرده است که قالت عایشه:

«مَا رَأَیْتُ مِنَ النَّاسِ أَحَدًا أَشْبَهَ کَلَامًا وَحَدِیثًا بِرَسُولِ اللهِ مِنْ فَاطِمَةَ»

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): از مردم هیچ‌کس را ندیدم که در سخن و حدیث به رسول‌الله شبیه‌تر از فاطمه باشد.

عایشه می‌گفت من ندیدم کسی را که در سخن‌گفتن شبیه‌تر باشد؛ هیچ‌کس را مانند فاطمه ندیدم که شبیه رسول‌الله باشد — یعنی وقتی حرف می‌زد چنان بود که گویی رسول‌الله سخن می‌گوید. البته در مشی‌اش هم همین‌طور است؛ راه‌رفتنش دقیقاً شبیه راه‌رفتن رسول‌الله بود.

بعد عایشه می‌گوید: کانت إذا دخلت علیه رحّب بها. عایشه همسر پیغمبر بود؛ طبعاً به این جزئیات شاهد بود. هر وقت فاطمه می‌آمد و وارد منزل می‌شد و به حضور پیغمبر می‌آمد، رحّب بها — مرحبا می‌گفت، خوش‌آمد می‌گفت — و قبّل یدیها و بلند می‌شد و از دست‌های حضرت فاطمه می‌بوسید. پیغمبر می‌بوسید؛ دقت می‌کنید. بلند می‌شد و دست‌های زهرا را می‌بوسید و أجلسها فی مجلسه — در جای خودش می‌نشاند.

فإذا دخل علیها — برعکسش هم عایشه می‌گوید این‌طور بود. وقتی رسول‌الله بر منزل فاطمه می‌رفت، قامت علیه؛ او هم بلند می‌شد و رحّبت به — خوش‌آمد می‌گفت — و قبّلت یدیه؛ از دست‌های پدر می‌بوسید. این از منزلت او بود نزد رسول، از زبان عایشه.

آیهٔ اذیت خدا و رسول؛ تفسیر علی‌بن‌ابراهیم

عرض کنم که صاحب تفسیر — در تفسیر علی‌بن‌ابراهیم — می‌گوید آیه‌ای هست در قرآن دربارهٔ کسانی که اذیت می‌کنند خدا و رسول را. این آیه از آیات قرآن، سورهٔ احزاب، آیهٔ پنجاه و هفت است:

«إِنَّ ٱلَّذِینَ یُؤْذُونَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ لَعَنَهُمُ ٱللَّهُ فِی ٱلدُّنْیَا وَٱلْءَاخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُّهِینًا» (احزاب/۵۷)

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): کسانی که خدا و پیامبرش را می‌آزارند، خدا آنان را در دنیا و آخرت لعنت کرده و برایشان عذابی خوارکننده آماده ساخته است.

کسانی که اذیت می‌کنند خدا را و رسول او را، خدا آنها را در دنیا و آخرت مشمول لعنش می‌کند و برای آنها عذاب مهینی آماده کرده است. صاحب تفسیر علی‌بن‌ابراهیم می‌گوید: نزلت فی من غصب أمیر المؤمنین علیه‌السلام حقّه و أخذ حقّ فاطمة و آذاها. این آیه در خصوص کسانی آمده که غصب کردند حقّ امیر را و حقّ فاطمه زهرا را اخذ کردند و او را اذیت کردند؛ زیرا اذیت علی سلام‌الله‌علیه و اذیت فاطمه، اذیت کیست در حقیقت؟ ما یکی روحیم اندر دو بدن.

علی‌بن‌ابراهیم می‌گوید رسول‌الله فرموده: مَن آذاها فی حیاتی کمَن آذاها بعد موتی؛ هرکس فاطمه را اذیت کند در حیات من، مانند کسی است که اذیت کند او را بعد از موت من. و مَن آذاها بعد موتی کمَن آذاها فی حیاتی؛ و مَن آذاها فقد آذانی؛ و مَن آذانی فقد آذی الله — مطابق قول خدا در همان آیه. این هم نکته‌ای است که حکایت از منزلت بسیار بالای حضرت زهرا نزد رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم می‌کند.

سیّدة نساء العالمین؛ مریم و فاطمه

منزلت عبودی او نزد خدای متعال به‌نحوی است که سیّدة نساء العالمین از القاب فاطمه زهراست. این لقب منزلت عبودی و عنداللهی زهرا را می‌رساند. هیچ زنی مقامش در عبودیت از اول تا آخر به زهرا نمی‌رسد. البته از مردها، مانند رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم، مقامشان از مقام زهرا بالاتر است؛ اما از زن‌ها هیچ زنی از زنان خوب مقامش به او نمی‌رسد. سیّدة نساء العالمین است. این لقب هم از طریق شیعه وارد شده و هم از طریق اهل‌سنّت.

در روایتی مفضّل می‌گوید من به امام صادق گفتم: أخبرنی عن قول رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم فی فاطمة إنّها سیّدة نساء العالمین — أهی سیّدة نساء عالمها؟ مفضّل می‌گوید به امام صادق گفتم آنچه رسول‌الله در خصوص فاطمه گفته — سیّدة نساء العالمین — توضیح دهید: آیا او سیّدهٔ زنان عالم خودش بوده، یا همیشه و در همهٔ عوالم؟ فقال امام صادق: ذاک لمریم؛ کانت سیّدة نساء عالمها؛ و فاطمة سیّدة نساء العالمین من الأوّلین و الآخرین. اینکه سیّدهٔ زنان عالم خودش باشد، لقب حضرت مریم است؛ اما فاطمه سیّدهٔ زنان جهانیان از اولین و آخرین است.

حتی هست که وقتی همیشه در محراب قیام می‌کرد — باز برای کسانی که مکشوف بود پرده‌ها، نه برای من و شما که اگر در زمان زهرا بودیم موقع نمازخواندن او را می‌نگریستیم — آمده است که وقتی به نماز می‌ایستاد، در نمازش نوری چنان داشت که هفتاد هزار ملک به او سلام می‌دادند و مرتب او را با این لفظ ندا می‌کردند: إنّ الله اصطفاک و طهّرک علی نساء العالمین. این خطاب ملائکه است در پشت پرده، موقعی که او به نماز قیام می‌کرده.

طعام غیبی؛ شبیه جریان مریم و زکریا

جملهٔ دیگری که حکایت از مقام زهرا عندالله می‌کند: شنیده‌اید حضرت مریم سلام‌الله‌علیها منزلت بسیار بالایی داشت و خدا در قرآن از او تعریف کرده که گاهی نزدش طعام دیده می‌شد و زکریا می‌گفت این طعام از کجاست؟ زکریا که کفیل او بود — و خودش هم پیغمبر بود — می‌آمد آنجا که مریم مشغول عبادت بود؛ جایی منقطع که جز زکریا کسی نمی‌آمد. گاهی می‌دید غذا هست، اما غذای عادی نیست. سؤال می‌کرد: أنّی لک هذا؟ قالت: من عند الله. یعنی طعام‌های غیبی برایش می‌آمد. این در حالات حضرت مریم است و در قرآن هم هست؛ از منزلت بالای او سرچشمه می‌گرفت.

در خصوص حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها هم از این جریانات هست. روایتی را خوب دقت کنید: رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم چند روزی گذشت که غذایی پیدا نکرد بخورد. سخت شد؛ به منزل زنانش سر زد، چیزی نبود. آمد به منزل حضرت زهرا. تعبیر روایت است: یا بُنیّة هل عندک شیء آکله؟ دخترم چیزی هست که بخورم؟ قالت: لا والله؛ گفت نه، به خدا قسم چیزی نیست. رسول‌الله بیرون رفت.

بعد از آنکه رسول‌الله رفت، جاریه‌ای — زنی — آمد و دو نان با مقداری گوشت داد به حضرت زهرا. حضرت زهرا آنها را در جفنه — کاسه — گذاشت و رویش پوشاند. بسیار مسرور شد که این را ذخیره می‌کند برای پدرش که گرسنه آمده بود. گفت والله لَأُوثِرَنَّ بها رسول الله علی نفسی و غیره — قسم به خدا این را بر خود و غیر خود مقدّم می‌دارم و به رسول‌الله می‌دهم؛ و کان محتاجاً إلی شبعة طعام؛ خودشان و بچه‌هاشان هم گرسنه بودند. فبعثت حسناً أو حسیناً إلی رسول الله؛ حسن یا حسین را فرستاد به دنبال رسول‌الله.

رسول‌الله بازگشت. فإذا هی مملوءة خبزاً و لحماً؛ حضرت زهرا اول دو برش نان با مقداری گوشت بود؛ ولی کاسه را که روپوش برداشت دید پر از نان و پر از گوشت است. فلمّا نظرت إلیه بهتت؛ مبهوت شد. فعرفت أنّه من عند الله؛ دانست که چیزی معمولی نبوده؛ از نزد خدا بوده است. حمد خدا گفت و صلوات بر نبیّ؛ و قدح را به محضر پدر آورد. رسول‌الله وقتی غذا را دید حمد کرد و عین شبیه آنچه زکریا به مریم گفت پرسید: أنّی لک هذا؟ قالت: هو من عند الله؛ إنّ الله یرزق من یشاء بغیر حساب.

رسول‌الله فرستاد إلی علیّ؛ فدعاه فأحضره. حضرت علی آمد؛ و أکل رسول الله و علیّ و فاطمة و الحسن و الحسین؛ جمیع زنان پیغمبر هم خوردند؛ همه‌شان سیر شدند و برای بعد هم ماند؛ همسایه‌ها هم از آن غذا خوردند. این هم نکته‌ای از منزلت حضرت زهرا نزد خدا — طعام آمدن از بالا. این مسئله یک‌بار نبود؛ تکرار داشته است.

سه روز بی‌غذا؛ دینار و مقداد؛ باز طعام از عند الله

نکته‌ای در همین باب: پس از ازدواج حضرت زهرا با حضرت امیر، از بعضی روایات استفاده می‌شود که پیغمبر اکرم کارها را تقسیم کرد — کارهای داخل منزل بر فاطمه؛ کارهای خارج از منزل — هیزم و غذا و نان و پارچه — بر حضرت امیر. در بعضی روایات خودشان این‌گونه تقسیم کرده‌اند.

روزی حضرت امیر به حضرت زهرا گفت: یا فاطمة هل عندک شیء؟ چیزی هست بخوریم؟ قالت: والذی عظّم حقّک ما کان عندنا منذ ثلاثة أیّام شیء. قسم به خدایی که حقّ تو را بزرگ کرده، سه روز است نزد ما چیزی نیست. حضرت امیر گفت: أفلا أخبرتینی؟ چرا به من نگفتی؟ قالت: کان رسول الله نهانی أن أسألک شیئاً. پدرم رسول‌الله نهی کرده که چیزی از تو بخواهم. دقت کنید در این حرف.

حضرت امیر خارج شد ناراحت؛ دیناری قرض گرفت تا چیزی تهیه کند. در این بین مقداد بن أسود رضی‌الله‌عنه را دید — از اصحاب سرّ حضرت امیر — در وسط روز و گرمای روز، عرق‌کرده و آفتاب‌خورده. فقال لمقداد: ما أخرجک فی هذه الساعة؟ قال: الجوع. در روایات دیگر آمده ابتدا نگفت؛ حضرت امیر اصرار کرد تا گفت خانواده و بچه‌ام گرسنه‌اند. حضرت امیر گفت من هم برای همین بیرون آمدم؛ اما دینار را به تو می‌دهم؛ تو را بر خود مقدّم می‌دارم. دینار را داد و با دست خالی برگشت.

وقتی برگشت دید رسول‌الله نشسته و فاطمه در محراب مشغول نماز است؛ بین این دو ظرفی با سرپوش. وقتی حضرت زهرا از نماز فارغ شد، کاسه را کشید و پوشش برداشت. فإذا جفنة من خبز و لحم. قال: یا فاطمة أنّی لک هذا؟ قالت: من عند الله؛ إنّ الله یرزق من یشاء بغیر حساب. این شبیه همان جریان است؛ منتها جریان دیگری نیز هست.

فقال له رسول الله: ألا أحدّثک بمثلک و مثلها؟ قال: بلی. قال: مثلک مثل زکریا إذ دخل علی مریم المحراب فوجد عندها رزقاً قال یا مریم أنّی لک هذا قالت هو من عند الله. مثل شما این مثل است. از آن غذا خوردند و بسیار هم ماند. والسلام علیکم ورحمة الله. اللهم صلّ علی محمد و آل محمد.

در پایان این بخش از جلسهٔ 002، همان ادب فاطمی را مرور کنید: قدر شناخته و حقیقت پوشیده؛ صلوات و توسل؛ پرهیز از محبت ادعایی؛ و نگاه به روایات شیعه و عامّه در کنار هم. این مرور برای پیوستگی مطالعهٔ کتابی است تا حلقهٔ مطالب از دست نرود.

یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.