یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
توبه مراتب دارد؛ ماهیت سلوک و توابین
اعوذ بالله السمیع العلیم من الشیطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم.
پس از وقفه‌ای، مسئلهٔ توبه تا حدودی تشریح شد. توبه منزل دوم و قدم دوم سلوک است؛ اما با توجه به ماهیت سلوک و ماهیت سیر، خودِ توبه دارای مراتب و مراحل است. مرحلهٔ اول توبه — توبه از معاصی و گناهان — پیش‌تر شرح شد. پس از آن، مراحل بعدی توبه پیش می‌آید.
اگر در مسئلهٔ سلوک و سیر نیک تأمل شود — با توجه به آنچه پیش‌تر گفته شد که انسان در سیر منازلی طی می‌کند و عوالمی را پشت سر می‌گذارد و به‌سوی حق حرکت می‌کند — روشن می‌شود که توبه خود مراحل دارد. در هر منزل و هر مرحله‌ای که انسان در مقام بودیت پیش‌تر بوده و خواسته نزدیک‌تر شود و حرکت به‌سوی خدا بیشتر کند، مسلماً از منزل اول برگشته به‌سوی منزل بالاتر؛ از آن موقعیت روحیِ پیشین بازگشت نموده و صعود کرده است. ماهیت سلوک همین را ایجاب می‌کند که توبه مراحل داشته باشد.
اگر توبه تنها یک مرحله می‌داشت — همان توبه از معاصی و گناهان — و بیش از آن مرحله‌ای مطرح نبود، آن‌گاه طی منازل بی‌معنا می‌شد. طی منازل، سیر عوالم، و کم‌کردنِ تدریجیِ فاصله، خود حاکی از آن است که سالک همیشه در توبه است؛ مرتب تواب است و توبه می‌کند. برگشت از هر مرتبهٔ پایین‌تر به‌سوی مرتبهٔ بالاتر، خود صورتِ توبه در معنای واسع است. از این قرار، توبه فقط واقعهٔ یک‌بارهٔ ترکِ گناه نیست؛ جریانِ مستمرِ بازگشت در طول راه است.
آیهٔ توابین و معنای توبه بعد از توبه
قرآن کریم می‌فرماید:
«إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلتَّوَّٰبِينَ وَيُحِبُّ ٱلْمُتَطَهِّرِينَ» (بقره/۲۲۲)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): همانا خدا توبه‌کنندگان بسیار را دوست دارد و پاکیزگان را دوست دارد.
به یک نظر، تواب به همین معنا ناظر است: کسی که مرتب در حال برگشت و بازگشت است. معنی تواب یعنی توبه بعد از توبه. بنابراین ماهیت سلوک اگر خوب نگریسته شود، خود دلالت بر مراتب‌داشتن و مراحل‌داشتن توبه می‌کند؛ و به تعبیر صحیح‌تر، بر ادامه‌داشتن توبه از سالک تا مقصد اعلی. همیشه در توبه است. متطهرین نیز در کنار توابین آمده‌اند: پاک‌شدنِ پیوسته، هم‌پایِ برگشتنِ پیوسته.
گرچه این آیه را به معنایی دیگر نیز گرفته‌اند: کسانی که در مقام توبهٔ اول — توبه از معصیت — توبه می‌کنند و توبهٔ جدی هم می‌کنند، اما نفس و هیجان نفس غالب می‌شود و توبه را می‌شکنند و سپس باز توبه می‌کنند. به این معنا نیز آیه را گفته‌اند. ولی قدری بعید می‌نماید که خدا چنین افرادی را — به صرف شکستن و بازگشتن مکرر بدون صعود — به عنوان محبوبِ خاص بستاید. إن الله یحب التوابین؛ به نظر می‌آید معنی راجح، استمرارِ برگشت در مسیر صعود است: توبه بعد از توبه. به هر صورت، ماهیت سلوک ایجاب می‌کند که توبه مراحل داشته باشد؛ و آیه با این ماهیت هم‌خوان است.
مرحلهٔ اول و آغاز مراحل بعدی
مرحلهٔ اول توبه همان بود که پیش‌تر گفته شد: توبه از معصیت؛ قدم اول در توبه. مراحل بعدی به مقتضای حرکت پیش می‌آید. یعنی سالک پس از آنکه جدی بود و از معاصی توبه کرد و در عین حال حرکتش را ادامه می‌دهد، پس از توبه از معاصی نوبت توبه‌های بعدی پیش می‌آید: توبه از مسائل بعدی.
اکنون باید دید توبه‌های بعدی در تقسیم‌بندی به چند صورت و چند مرحله تقسیم می‌شوند. اهل سلوک و ارباب تزکیه با تحقیقی که داشته‌اند، با برداشت از آیات و روایات و متون اسلامی، و با تجربه‌ای که اهل عمل از ایشان داشته‌اند، مراحلی معین کرده‌اند. گفته‌اند پس از توبه از معاصی، مثلاً توبه از تعلقات مباح است: دلبستگی‌ها و وابستگی‌هایی که انسان به مباحات دارد.
سالک پس از توبه از گناهان، این توبهٔ دوم آغاز می‌شود: توبه از غیر خدا؛ از تعلقات یکی‌یکی. باید دلبستگی و اسارت و محبت و علاقه‌ای را که نسبت به غیر خدا از مباحات دارد — در حالی که خدا خود برای عامهٔ مردم مباح فرموده — از دل بردارد. برای خاصه که سالکین‌اند، در عین مباح‌بودن باید دل از آن‌ها برداشته شود. اباحهٔ شرعی برای عموم، رخصتِ دلبستگی برای سالک نیست. پس از توبه از گناه، توبه از تعلقات شروع می‌شود.
توبه از تعلقات مباح: از اسارت به‌سوی انقطاع
سالک باید آهسته‌آهسته و به‌تدریج از این اسارت‌ها نیز دست بردارد؛ خود را بسازد؛ دل را از تعلق‌ها آزاد کند؛ طوری که دل دیگر اسارت به چیزی نداشته باشد. از اسارت برگردد به‌سوی آزادی؛ از وابستگی توبه کند به‌سوی انقطاع؛ از تعلقات به‌سوی انقطاع از تعلقاتِ مباحات.
هر علاقه‌ای را از قلب پاک کند؛ هر محبتی را؛ هر خواستنی را؛ هر خوشی‌ای را که از ناحیهٔ غیر حق دارد از درون پاک کند؛ و هر ناخوشی‌ای را که از وابستگی به اغیار دارد از دل پاک کند. خوشی و ناخوشیِ وابسته به غیر، هر دو نشانهٔ تعلق‌اند: یکی با وصالِ غیر شاد می‌شود و دیگری با فراقِ غیر می‌رنجد. توبه از تعلقات، هر دو را می‌شوید تا دل فقط با حق شاد و فقط از دوریِ حق رنجور باشد.
این توبهٔ دوم است؛ مرحلهٔ دوم از توبه. این‌گونه گفته‌اند و راست نیز گفته‌اند. تعلقات مباح از آن رو خطرناک‌اند که مشروع‌اند و از این رو راحت‌تر در دل می‌نشینند. حرام رسواست؛ مباحْ آرام می‌فریبند. سالک باید بداند که ترکِ حرامْ آغاز است نه تمامِ راه.
نکتهٔ جامع: توبه به کیفیت حرکت وابسته است
در تقسیم‌بندی راست گفته‌اند؛ اما باید به نکته‌ای اشاره کرد: در حقیقت، مراحل توبه که پس از توبهٔ اول پیش می‌آید، در یک کلام جامع بستگی دارد به کیفیت و کمیت حرکت سالک. هرقدر سالک واقعاً در حرکت به معنی صحیح کلمه باشد و در تدرّب و عروج باشد، مرتب در توبه است: توبه از تعلقات دارد؛ توبه‌های بعدی دارد. نباید مراحل را بیش از حد منحصر و خشک کرد. همین‌قدر که همیشه در توبه است؛ و مراحل بعدی توبه همین‌قدر هست که دیگر توبه از گناه و معصیت نیست — آن مرحلهٔ اول بود — بلکه توبه از چیزهای دیگر است: توبه از اغیار؛ توبه از خود؛ توبه از شرک؛ توبه از دودیدن؛ و همین‌طور تا آخر ادامه می‌یابد.
در یک کلام جامع باید گفت مراحل بعدی توبه به تناسب حرکت پیش می‌آید و به مقتضای تدرّب. و اگر کسی بخواهد بفهمد چگونه پیش می‌آید، حقیقتی است که باید وارد مرحلهٔ عمل باشد؛ جدی هم باشد؛ قدم‌به‌قدم شب و روز خدا را بخواهد. آن‌گاه می‌بیند چه باید بکند و چه توبه‌هایی در پیش بوده است. اصل کلام جامع و حقیقت مسئله و سرّ مسئله به همین صورت است. جدولِ مراحلْ نقشه است؛ حرکتْ راه است. نقشه بدون حرکت به مقصد نمی‌رساند؛ و حرکت بدون نقشه نیز ممکن است بیراهه رود.
بنابراین به یک نظر، مراحل بعدی توبه در تقسیم‌بندی خشک نمی‌گنجد؛ و به یک نظر تقسیم‌بندی می‌شود کرد چنان‌که ارباب سلوک گفته‌اند: مرحلهٔ دوم پس از مرحلهٔ اول، توبه از تعلقات است؛ توبه از اشتغال به غیر حق. بحث بر حسب تقسیم‌بندی ارباب سلوک و علما — که با برداشت از متون اسلامی بوده — ادامه می‌یابد؛ اما پیش از پرداختن به مراحل دیگر، تذکری دربارهٔ بحث توبهٔ اول لازم است.
تذکر: مقام حب و انس و نسیان جنایت
در توبهٔ اول — مرحلهٔ اول که توبه از گناهان و معاصی بود — گفته شد توبه باید چگونه باشد، شرایطش چیست، و انسانِ تائب از گناهان باید به چند چیز توجه داشته باشد. یکی از آن‌ها این بود که در مقام حب و انس — اگر تائبْ سالک الی الله باشد، از معصیت‌ها منقطع شده، سالک باشد و در تدرّب حرکت کند — اگر در مقام حب و انس بود، دیگر باید جنایت را به تعبیر خواجه عبدالله انصاری نسیان کند؛ دیگر نباید گناه را در مقام حب و انس که با خداست به نظر و به زبان آورد.
این برای کسانی است که پس از توبه از گناهان با ادامهٔ حرکت، واقعاً در مقام حب و انس قرار می‌گیرند. اگر چنین مقامی باشد، به زبان آوردن و گفتنِ گناه در پیشگاه خدا در مقام حب و انس خود جنایت است و خود گناه. کسی که ذوق این مسئله را بیابد خود می‌فهمد؛ اما در مقام حب و در مقام انس. ادبِ محبت آن است که زخمِ گذشته را در مجلسِ انس تکرار نکنند.
از سوی دیگر، کسانی که در این مقام نیستند — از گناه توبه کرده‌اند و سالک‌اند اما در مقام حب و انس نیستند — باید همیشه حالت شرمندگی داشته باشند؛ به یاد بیاورند؛ به زبان بیاورند در پیشگاه خدا؛ اقرار کنند؛ گریه کنند؛ بترسند و شرم کنند تا وجود و باطن و عالم و قلب‌شان — بیت الهی — از درد تطهیر شود. این طرف نیز گفته شد. تا تطهیر تمام نشده، یادآوریْ دارو است نه بی‌ادبی.
باید توجه داشت آنچه گفته شد — که در مقام حب و انس نباید گناه را به نظر آورد — مطلب ساده‌ای نیست. مقام حب و انس خود مطلبی بزرگ است؛ و اشتباه در تشخیصِ آن، زیانبار است.
خطر تحمیل مقام بالاتر بر ظرفیت پایین‌تر
در روایات از ائمهٔ معصومین سلام‌الله‌علیهم‌اجمعین این حقیقت بسیار بیان شده که مدارج و مراحل ایمان را باید به هر کس به اندازهٔ ظرفیتش القا کرد. بیش از ظرفیت اگر تحمیل باشد، برای آن شخص هلاکت است؛ و برای گوینده و تحمیل‌کننده نیز مسئولیت در پیشگاه خدا. مقصود ائمه این است که اگر مقام شخص با ایمانِ بالاتر — خصوصیات و حالاتش — به صاحب مقام پایین‌تر گفته شود و او را به آن راه سوق دهند، جز هلاکت برای او نتیجهٔ دیگری ندارد.
مثلاً همین بحث: اگر به تائب از گناه که در مقام حب و انس نیست گفته شود که انسانِ تائب در مقام حب و انس دیگر نباید از گناه سخن بگوید و باید نسیان جنایت کند، آن‌گاه او ممکن است بپندارد محبت خدا دارد و آن مقام را داراست؛ در حالی که ندارد. با ادعا حب می‌پندارد؛ آن‌گاه به‌جای جدیت در تطهیر باطن و شرمندگی از گناهان گذشته و ناله‌هایی که باید داشته باشد، یک‌باره فراموش می‌کند و می‌کوشد اطمینان خاطر بیابد. در افراد ناقص این حالت طور دیگری جلوه می‌کند؛ و عاقبت به هلاکت می‌انجامد: گناهان در باطن می‌ماند؛ شرمندگی نیست؛ و چه بسا عود بر گناهان. سراپا هلاکت است.
از این رو باید توجه داشت آنچه دربارهٔ مقام حب و انس گفته شد برای روشن‌شدنِ حقیقتِ آن مقام است نه برای نسخِ شرمندگیِ اهلِ آغاز. ادعای اینکه خدا را دوست داریم، مقام حب و انس نیست. حب حالتی واقعی و عینی است که در قلب و وجود حاکم می‌شود. نباید اشتباه کرد: خدا را خواستن به معنای کلی — که همه دلشان می‌خواهد به خدا نزدیک باشند و مورد نظر او باشند؛ حتی گناهکارِ معتقد نیز در متن گناه آرزو می‌کند خدا از او خوشش بیاید — این حب نیست. حب حالتی حاکم در وجود است؛ سوزی است در وجود که چون غلبه کرد، انسان در مقام حب و انس است. صالح در این مقام حالتی دارد که در تمام وجودش حاکم می‌شود و طور مخصوصی می‌یابد.
بیان امام صادق علیه‌السلام در حب
برای فهمِ بهتر، به بیانی از امام صادق سلام‌الله‌علیه در حب اشاره می‌شود تا دانسته شود مقام حب و انس چیست و اکثر افراد در آن نیستند؛ رسیدن به آن سخت است. این بیان در مصباح الشریعه، باب نود و شش، از امام صادق علیه‌السلام است:
«حُبُّ ٱللَّهِ إِذَا أَضَاءَ عَلَىٰ سِرِّ عَبْدٍ أَخْلَاهُ عَن كُلِّ شَاغِلٍ» (مصباح الشریعه، باب ۹۶)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): حب خدا چون بر نهان بنده بتابد او را از هر شاغلی خالی می‌کند.
حب خدا وقتی روشنی بر سر بنده انداخت — وقتی در سر او جاگیر شد — او را از هر شاغلی که می‌خواهد از خدا بازدارد پاک می‌کند. این یکی از آثار حب است. به زبان ساده: عشق است. در مراتب پایین‌تر که هنوز چندان غالب و غیرت‌سوز نشده، تعبیر حب می‌کنند؛ وقتی مفرط و حاکم شد و غیری در وجود نگذاشت، تعبیر عشق می‌کنند. سوز است در درون. شاغل هر چیزی است که میان بنده و خدا فاصله می‌اندازد؛ و حبِ صادق آن فاصله را برنمی‌تابد.
محب — آنکه در مقام حب و انس است — چنین می‌شود. اگر چنین سوزی در باطن پیدا شد، انسان دیگر دلش به هیچ شاغلی نمی‌چسبد؛ سوزی دارد که او را به آن سو می‌کشد. این مقام بالاتری است. در اینجا گفته‌اند تائب دیگر نباید گناهان گذشته را به نظر و به زبان آورد؛ نسیان جنایت کند. معیارْ سوزِ حاکم است نه لفظِ محبت بر زبان.
بیان علی علیه‌السلام؛ مراتب حب
بیانی دیگر از علی سلام‌الله‌علیه نیز در مصباح الشریعه، همان باب نود و شش — باب حب — مسئلهٔ حب را خوب ترسیم می‌کند:
«حُبُّ ٱللَّهِ نَارٌ لَا يَمُرُّ عَلَىٰ شَىْءٍ إِلَّا ٱحْتَرَقَ وَنُورُ ٱللَّهِ لَا يَطْلُعُ عَلَىٰ شَىْءٍ إِلَّا أَضَاءَ» (مصباح الشریعه، باب ۹۶)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): حب خدا آتشی است که بر چیزی نمی‌گذرد مگر آنکه بسوزاند؛ و نور خدا بر چیزی نمی‌تابد مگر آنکه روشن کند.
حب خدا آتشی است که بر چیزی مرور نمی‌کند مگر آنکه بسوزاند؛ و نور خدا بر چیزی طلوع نمی‌کند مگر آنکه روشن کند. مسئله ساده نیست. آنچه سوختنی است — غیر و شاغل و دعویِ خود — می‌سوزد؛ و آنچه باید روشن شود — سر و باطن — روشن می‌گردد. حب مراتب دارد؛ از این تعبیرات نیز مراتب حب فهمیده می‌شود. اگر بخواهیم ترسیمی از مقام حب داشته باشیم — نه آنکه هرکه در حب باشد عینِ آن مثال باشد، بلکه برای ترسیم — اهل سلوک معمولاً از موسی مثال می‌زنند؛ و در مصباح الشریعه نیز امام صادق از موسی سلام‌الله‌علیه مثال می‌زند.
نمونهٔ موسی در میقات؛ حب مفرط
موسی کلیم‌الله حالات غیرعادی داشت؛ چون در مقام حب بود. از رسول اکرم صلوات‌الله‌علیه — چنان‌که امام صادق در مصباح الشریعه نقل می‌کند — دربارهٔ حالات موسی آمده است. امام صادق می‌فرماید اگر می‌خواهید حب و شوق را بدانید، به حالت موسی بنگرید که رسول‌الله چنین نقل کرد: آن‌گاه که خدا گفت بیا تا سخن گوییم — در میقات و میعاد — موسی در کثرت حب سر از پا نمی‌شناخت؛ نه در رفتن و نه در آمدن. رسول‌الله فرمود که در آن چهل روز و شب نخوابید و چیزی نخورد و چیزی دلش نخواست — مگر آنچه به ضرورتِ سد جوع از علف بیابان برای زنده ماندن می‌خورد. این حب است؛ البته مدارج حب متفاوت است و این حبِ بالا و عشق مفرط است. اما حب اگر بخواهد آغاز شود، از مراحل ضعیف‌تر نیز از همین سنخ است؛ هرچند مرتبهٔ ضعیف‌تر باشد.
آنچه گفته شد که نباید معصیت را به زبان آورد، برای کسانی است که این حالت — ولو در مرحلهٔ ضعیف‌تر — در وجودشان جلوه کرده باشد. کسی که چنین باشد، معلوم است مجذوب حق است. این جذب حق است؛ از انسان به‌تنهایی برنمی‌آید. خدا جذب می‌کند؛ و جذب یکی پس از دیگری می‌آید تا انسان را طور دیگر کند. وقتی حق کسی را جذب کرد، با سوزها و حالات غیرعادی روشن می‌شود که در مقام حب است.
در قرآن، وقتی موسی گفت کسی را کشته بودم، خدا گفت آن‌ها گذشت؛ و پس از آن موسی دیگر نگفت. جذب چنین ادب می‌آموزد: آنچه حق بخشیده، در مجلسِ قرب دوباره به رخ کشیدن نیست. خدا به موسی می‌فرماید:
«وَٱصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِى» (طه/۴۱)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و تو را برای خود ساختم.
اصطنعتک لنفسی یعنی موسی، من تو را برای خودم انتخاب کردم؛ برگزیدم و مجذوب کردم. معنی اصطناع نزدیک به اصطحاب است: برگزیدن برای خود. از موسی آن‌گاه خبری نمی‌ماند. این صورت دیگر محبت و حب و انس است؛ چون او جذب کرده است. حبِ صادقْ اثرِ اصطناع الهی است نه محصولِ ادعا.
ادب فعلیِ سالک؛ استغفار با شرایط
بنابراین حب و انسی که گفته شد — که در آن نباید گناه و معصیت را به زبان آورد — برای تائبی است که تائب و سالک است و به مقام حب و انس رسیده و مجذوب حق شده. اگر به توبه از گناه — قدم دوم پس از یقظه؛ مرحلهٔ اول توبه — موفق شده‌ایم، فعلاً با این روال کار ما گریه کردن است و شرمنده بودن و به یاد آوردن و سوختن و ترسیدن؛ نه ادعای نسیان جنایت.
شنیده شده که کسی نزد حضرت علی سلام‌الله‌علیه آمد و استغفار گفت. در نهج‌البلاغه هست که حضرت فرمود استغفار شرایطی دارد؛ باید با آن شرایط گفته شود. یکی از آن‌ها این بود که باید چنان ناراحت و نادم و گریان و ترسان باشی که گوشتی که از راه التذاذ در مقام معصیت در بدن روییده از میان برود و پوست به استخوان بچسبد و گوشت جدیدی بروید. این در نهج‌البلاغه است. استغفارِ زبانی بدون این ندامتِ عمیق، صورت است نه سیرت.
تا وقتی در مقام حب و انس نیستیم، ادبِ توبهٔ اول همان یادآوری و شرم و ترس و تطهیر باطن است. توبه از تعلقات مباح، مرحلهٔ بعدیِ حرکت جدی است. مراتب توبه با جدیت حرکت گشوده می‌شود؛ و ادبِ هر مقام باید با ظرفیت همان مقام نگاه داشته شود. تحمیلِ ادبِ مقام بالاتر بر کسی که هنوز در تطهیر است، راه هلاکت است نه راه سلوک.
پیوند توبهٔ اول با توبه از تعلقات
باید دانست که توبه از تعلقات مباح بدون توبهٔ جدی از معاصی، بنایی بر شن است. تا مخالفتِ آشکار با امر خدا بر جای باشد، سخن از دل‌کندن از مباحات بیشتر به تزیین می‌ماند تا سلوک. از سوی دیگر، توبه از معاصی اگر به توقف در همان حد بینجامد و حرکت ادامه نیابد، سالک در منزل نخست می‌ماند و طی منازل تحقق نمی‌یابد. از این رو اهل معنا پس از توبهٔ اول، از تعلقات نیز سخن می‌گویند: تا بیداری و توبه در لایه‌های لطیف‌ترِ دل نیز جاری شود.
سلوکْ زنجیره‌ای از بازگشت‌هاست. هر بازگشتْ حجابی را برمی‌دارد؛ و هر حجاب که برداشته شد، تعلقِ دقیق‌تری آشکار می‌شود که پیش‌تر دیده نمی‌شد. از این روست که سالکِ جدی همواره خود را نیازمند توبه می‌یابد؛ نه از آن رو که در گناه کبیره باقی مانده، بلکه از آن رو که در هر افقِ تازه، غیریتِ تازه‌ای دیده می‌شود. توبه از خود و از شرک خفی و از دودیدن، در این افق‌ها معنا می‌یابد.
استمرار توبه تا مقصد اعلی
از مجموع آنچه گذشت باید دانست که توبه تا مقصد اعلی ادامه دارد. پس از معاصی، توبه از تعلقات مباح می‌آید؛ سپس توبه از اشتغال به غیر؛ توبه از خود؛ توبه از شرک؛ توبه از دودیدن — به تناسب حرکت و تدرّب. تقسیم‌بندی ارباب سلوک راهنماست؛ اما حقیقت در عمل جدی شب و روز روشن می‌شود. تواب کسی است که توبه بعد از توبه می‌کند؛ و خدا توابین و متطهرین را دوست دارد.
نسیان جنایت مخصوص مقام حب حقیقی است نه ادعا. حب حالت حاکم و سوز غیرت‌سوز است؛ آرزوی خوشامد خدا هنوز حب نیست. بیانات مصباح الشریعه و نمونهٔ موسی و آیهٔ اصطناع، حقیقت حب و جذب را نشان می‌دهد. جذب از انسان به‌تنهایی برنمی‌آید؛ از حق است. از خدا باید طلبید که جذبی — ولو جزئی — عنایت کند. تا آن مقام، کار همان گریه و شرم و تطهیر است؛ و استغفار نیز بدون شرایطِ ندامتِ عمیق کامل نیست.
ماهیت سلوک ایجاب می‌کند که توبه مراتب داشته باشد؛ وگرنه طی منازل بی‌معنا می‌شود. سالک همواره در برگشت است: از هر منزلِ پایین‌تر به‌سوی منزل بالاتر. این برگشتْ همان توبه در معنای واسع است؛ و مرحلهٔ اولش توبه از گناه، و مراحل بعدش توبه از تعلقات و دقیق‌تر از آن. جمع میان نقشهٔ مراحل و واقعیتِ حرکت، ادبِ درستِ این بحث است؛ و توفیق از اوست.
جمع میان تقسیم‌بندی و عمل
در پایان باید گفت که دو نگاه نباید در برابر هم نهاده شوند: یکی تقسیم‌بندیِ ارباب سلوک به مراحلِ توبه از معصیت و سپس توبه از تعلقات؛ و دیگری کلام جامعِ وابستگیِ مراحل به کیفیت و کمیت حرکت. آن تقسیم‌بندیْ زبانِ آموزش است؛ و این کلام جامعْ زبانِ حقیقتِ سلوک. سالک در آموزش از نقشه بهره می‌برد؛ و در عمل درمی‌یابد که هر قدمِ صادق، توبه‌ای تازه می‌طلبد که چه بسا در جدولِ از پیش نوشته نشده باشد.
از خدا باید خواست که توبهٔ اول نصیب کند؛ و پس از آن دل را از اسارتِ مباحات نیز آزاد سازد؛ و ادبِ هر مقام را به اندازهٔ ظرفیت نگاه دارد تا نه در ادعای حب هلاک شود و نه در ترکِ شرمندگی از تطهیر بازماند. این راه تا مقصد اعلی ادامه دارد؛ و محبوبیتِ توابین در استمرار همین بازگشت است.
تجربه نشان می‌دهد که بسیاری پس از ترکِ ظاهرِ گناه، گمان می‌کنند توبه تمام شده است؛ در حالی که تازه نوبتِ توبه از دلبستگی‌های مشروع و از رؤیتِ خود رسیده است. هشیاری به این نکته، خود بخشی از یقظهٔ مستمر در مسیر توبه است و مانعِ توقفِ کاذب می‌شود.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.