دروس سخنرانی

خلاصهٔ کوتاه

جلسهٔ اول تفسیر ترتیبی سورهٔ یوسفِ حجت‌الاسلام قاسمیان، پس از حدود دو سال تفسیر موضوعی در جلسات پنج‌شنبه، با این پرسش باز می‌شود که چرا ترتیبی و چرا همین سوره. تفسیر موضوعی نظر نهایی قرآن را در یک موضوع جمع می‌کند، اما تحلیل کامل هر آیه و اتصال آیات را از دست می‌دهد و فن تفسیر کردن را یاد نمی‌دهد؛ کلاس ترتیبی تخصصی‌تر است و با سی‌چهل جلسهٔ منظم باید عمهات تفسیر آیه به آیه به دست آید. سورهٔ یوسف مکی است (خطوط کلی اخلاق و اعتقاد و احکام، نه فروعی چون انواع گوشت)، بلندترین داستان پیوستهٔ قرآن است (از آیهٔ ۴ تا ۱۰۱)، و با تعابیر منحصر به فرد «أحسن القصص» و «آیات للسائلین» معرفی شده؛ محور پایانی‌اش این است که کار رسولان به مو می‌رسد ولی پاره نمی‌شود. پس از تذکر روایتی ضعیف دربارهٔ نیاموختن سوره به زنان — و شوخی استاد دربارهٔ حضور خانم‌ها در جمع — جلسه وارد بسم‌الله (رحمان عام / رحیم خاص)، حروف مقطعهٔ «الر»، «تلک آیات الکتاب المبین»، و آیهٔ دوم می‌شود: انزال به تجلی نه تجافی، قرآن خواندنی و مجموعه و عربی برای تعقل، لسان قوم، و اینکه معجزهٔ جاوید متن ادبی است نه فیلم. با اشاره به آیهٔ ۵۰ — یوسف از زندان بیرون نمی‌آید تا حیثیتش روشن شود — و دعای پایانی بسته می‌شود.

فهرست مطالب

آغاز جلسه و قرائت آغازین سورهٔ یوسف
چرا تفسیر ترتیبی؟ دو سال تفسیر موضوعی و دو خلأ آن
حسن تفسیر موضوعی
خلأ اول: تحلیل محتوای یک آیه از دست می‌رود
خلأ دوم: ارتباط آیات و روال خود قرآن از دست می‌رود
این کلاس، کلاس تخصصی‌تری است
چرا سورهٔ یوسف؟
سورهٔ مکی و خطوط کلی دین
مکی و مدنی به چه درد تبلیغ می‌خورد؟
ترتیب مصحف، ترتیب نزول نیست
بلندترین داستان پیوسته در قرآن
أحسن القصص: بهترین قصه و بهترین قصه‌گویی
آیات للسائلین
احتمال علامه طباطبایی دربارهٔ سؤال یهود
استیئاس رسل و آمدن نصر
عبرة لأولی الألباب؛ عبور از ظاهر داستان
روایتی دربارهٔ آموزش سورهٔ یوسف به زنان
بسم الله الرحمن الرحیم این سوره
رحمان و رحیم
بسم‌الله هر سوره مربوط به همان سوره است
حروف مقطعهٔ «الر»
سه گونه حروف مقطعه
تلك آیات الکتاب المبین؛ اشارهٔ بعید برای عظمت
مبین یعنی روشنگر
إنا أنزلناه قرآناً عربیاً لعلکم تعقلون
دو معنای قرآن: خواندنی و جمع
انزال قرآن: تجلی نه تجافی
وحدت عوالم بالا و کثرت دنیا
حبل‌الله؛ طناب انداخته‌شده
خواب و توفّی
عربی بودن قرآن
روایت کافی: یبین الألسن ولا تبینه الألسن
بلسان قومه و مثال استدلال چارواداری غدیر
اگر قرآن اعجمی بود
سه ویژگی آیه برای تعقل؛ الفاظ معصومانه و «قل»ها
مجموعهٔ به‌هم‌پیوسته
متن خواندنی یا فیلم؟
خزائن اشیا؛ انزال و تنزیل
تعقل، تدبر، تفقه
اشاره‌ای به ادامهٔ سوره: یوسف از حیثیت خود نمی‌گذرد
دعای پایان جلسه

نکات کلیدی

تفسیر موضوعی حسن جمع‌بندی موضوع در کل قرآن را دارد، اما محتوای کامل آیه و اتصال آیات را فدا می‌کند؛ تفسیر کردن را در ترتیبی می‌توان آموخت نه در موضوعی.
تفسیر موضوعی «درجهٔ دو» است به معنی لایهٔ دوم: اول باید عمهات تفسیر را دانست، بعد جمع‌بندی موضوعی کرد.
سورهٔ مکی خطوط کلی اخلاق و اعتقاد و احکام است؛ سورهٔ مدنی وارد تفصیل احکام (حتی انواع گوشت) می‌شود. تشخیص مکی/مدنی برای تبلیغ حیاتی است: مخاطب هنوز مکی است یا مدنی؟ شروع از جزئیات وضو و خمس تلقی را خراب می‌کند.
ترتیب مصحف ترتیب نزول نیست و به دستور پیامبر تنظیم شده، نه عثمان؛ مانند قانون اساسی و مانند مقدمه‌ای است که آخر نوشته می‌شود و اول کتاب می‌نشیند.
سورهٔ حمد تنه‌به‌تنهٔ کل قرآن معرفی شده (حجر/۸۷)؛ هرچه قرآن تفصیل می‌دهد در حمد اجمال شده.
داستان یوسف از آیهٔ ۴ تا ۱۰۱ پیوسته است؛ «أحسن القصص» هم بهترین قصه است هم بهترین قصه‌گویی — تعبیری که حتی برای قصهٔ موسی در ده‌ها سوره نیامده.
«آیات للسائلین» در نگاه استاد نشانه‌هایی برای جوینده است، نه لزوماً پاسخ به سؤال یهود دربارهٔ هجرت بنی‌اسرائیل از شام به مصر (احتمالی که علامه گفته و استاد سند شیعی‌اش را نیافته).
محور سوره: کار به مو می‌رسد و پاره نمی‌شود؛ وقتی رسولان به گمان «قد کذبوا» می‌رسند نصر می‌آید (یوسف/۱۱۰). عبرت یعنی عبور از ظاهر داستان به بطن، و عبور خود انسان از نقص به کمال (یوسف/۱۱۱).
فیلم و سریال (مریم مقدس، سریال امام علی که جنگ جمل و نهروان است نه علیِ نهج‌البلاغه، سریال یوسف) ظاهر داستان را می‌گیرند نه عبرت قرآنی را.
روایت کافی دربارهٔ نیاموختن سورهٔ یوسف به زنان از جهت محتوا قابل اعتماد نیست و علی‌القاعده به دو سه آیه برمی‌گردد؛ تکلیف هنگام رسیدن به آیهٔ ۲۳ روشن می‌شود. استاد حضور خانم‌ها در جمع را جدی می‌گیرد و طرح تفصیلی آن آیات را برای خود نیز دشوار می‌داند.
رحمان و رحیم معادل فارسی دقیق ندارند؛ رحمان رحمت واسعه است (حتی جهنم در سورهٔ الرحمن در افق رحمت مطلقه طرح می‌شود) و رحیم رحمت مکتوب برای متقین. بسم‌الله هر سوره به همان سوره نظر دارد؛ اگر نیت سوره عوض شود بسم‌الله باید تکرار شود (استنباط فقهی امام، نه روایت).
حروف مقطعه سه گونه‌اند (بخش آیه / یک آیه / دو آیه مثل حم عسق). سور با حروف مشابه محور مشترک دارند؛ بلافاصله بعد از حروف مقطعه بحث قرآن می‌آید. «تلک/ذلک» اشارهٔ بعید برای عظمت است نه بُعد مکانی. مبین هم خود قرآن را روشن می‌کند هم معارف دیگر را (تفسیر قرآن به قرآن). تا جایی که معنا راحت‌تر تمام می‌شود خود را به توجیه لوح محفوظ نیندازید.
قرآن از ریشهٔ قرء هم خواندنی است هم جمع. انزال قرآن تجلی است نه تجافی (قطرهٔ باران جا خالی می‌کند؛ قرآن در همهٔ عوالم هست و این کاغذ نازل‌ترین مرتبه است).
حبل‌الله طناب انداخته‌شده از بالاست نه طناب پیچیده‌شده در مغازه؛ باید گرفت و بالا رفت: الفاظ، مفاهیم، معانی، حقایق، لطائف، اشارات. در خواب توفّی رخ می‌دهد و معارف قابل رؤیت است.
اگر قرآن کسی را تربیت نکند قرآن نیست؛ یا ما کم می‌گذاریم یا قرآن به درد نمی‌خورد — قرآن به درد می‌خورد، ما کم می‌گذاریم.
عربی بودن برای تعقل است؛ معنا خودش عربی/فارسی ندارد. روایت کافی ج۲ ص۶۳۲: عربی زبان‌ها را بیان می‌کند و زبان‌ها آن را بیان نمی‌کنند. هدف کلاس مکالمه نیست، تشخیص فاعل و مفعول و ظرائف است؛ تفاسیر فارسی غالباً از تفاسیر عربی دقیق‌ترند.
«بلسان قومه» هم لغت قوم است هم سطح و زبان مخاطب. مثال چوپان روستای نزدیک رشت در عید غدیر: اگر گوسفند را یک کیلومتر آن‌طرف می‌فرستی چوپان می‌گذاری، پیامبر ما را از گوسفند کمتر می‌دانست؟
اگر قرآن اعجمی بود می‌گفتند چرا روشن نشد؛ «أأعجمیٌّ وعربیٌّ» همزهٔ استفهام دارد. ترجمه به فارسی معانی بسیط را می‌ترکاند.
سه ویژگی آیهٔ ۲ برای تعقل: خواندنی (الفاظ خداست؛ پیامبر حتی «قل» را هم می‌گوید)، مجموعهٔ به‌هم‌پیوسته (نمی‌شود تکه‌ای را قبول نکرد)، عربی. حقیقت بالا نه لفظ است نه عربی.
معجزهٔ جاوید متن ادبی قابل‌تأمل است؛ فیلم ارادهٔ قاهر کارگردان می‌سازد و صحنه معمولاً دروغ است. خزائن هر چیز نزد خداست و به قدر معلوم نازل می‌شود؛ انزال دفعی است و تنزیل تدریجی.
تعقل کار قلب و مرتبهٔ بالاتر است (آنچه خدا با آن پرستیده شود و بهشت با آن به دست آید)؛ تدبر رسیدن به پشت مطلب است؛ تفکر پایین‌تر.
پیش‌نمایش سوره: یوسف از بسیاری چیزها می‌گذرد اما از حیثیت و آبرو نمی‌گذرد؛ تا حال زنانِ دست‌بریده روشن نشود از زندان بیرون نمی‌آید.

اصطلاحات و منابع

اصطلاحات: تفسیر موضوعی / تفسیر ترتیبی؛ سورهٔ مکی و مدنی؛ ترتیب نزول و ترتیب مصحف؛ أحسن القصص؛ آیات للسائلین؛ استیئاس رسل؛ عبرت (از عبور)؛ رحمت رحمانیه و رحیمیه؛ حروف مقطعه؛ کتاب مبین؛ لوح محفوظ / ام‌الکتاب؛ تفسیر قرآن به قرآن؛ قرائت به معنای خواندن و جمع؛ تجلی و تجافی؛ حبل‌الله؛ توفّی در منام؛ لسان قوم / اعجمی؛ انزال و تنزیل؛ خزائن؛ تعقل، تدبر، تفقه.

منابع نام‌برده در جلسه: قرآن (سورهٔ یوسف و آیات حجر/۸۷، اسراء/۸۰ و ۸۲ و ۱۱۰، اعراف/۱۵۶، انبیاء/۱۰۷، الرحمن/۱۳ و ۳۵ و ۴۳، بقره/۱–۲، زخرف/۳–۴، طه/۱۱۳، زمر/۲۸ و ۴۲ و ۴۵، فصلت/۳ و ۴۴، شوری/۱–۲ و ۷، ص/۱، ق/۱، شعراء/۱۹۵، ابراهیم/۴، آل‌عمران/۱۰۳، حجر/۲۱، محمد/۲۴، کافرون/۱، یوسف/۵۰ و ۷ و ۱۱۰ و ۱۱۱)؛ دعای کمیل؛ کافی ج۲ ص۶۳۲ (یبین الألسن ولا تبینه الألسن، از یکی از صادقین علیهماالسلام ذیل شعراء/۱۹۵)؛ کافی ج۵ ص۵۱۶ (دو روایت دربارهٔ غرف، کتابت، سورهٔ یوسف و سورهٔ نور)؛ لسان العرب ج۱ ص۱۲۸ (معنی القرآن معنی الجمع)؛ المیزان علامه طباطبایی (احتمال روایات سائلین یهود)؛ نهج‌البلاغه (علی واقعی در برابر سریال)؛ حدیث عقل «ما عبد به الرحمن واکتسب به الجنان».

خلاصه توسط مدل از متن کتابیِ جلسه — نقل مستقیم طولانی از عربی لازم نیست.