دروس سخنرانی

خلاصهٔ کوتاه

جلسهٔ سوم تفسیر سورهٔ یوسف، پس از تلاوت آیات یک تا پنج، سه گره آیهٔ سوم تا پنجم را باز می‌کند. «از غافلان بودی» غفلت طبیعی پیامبر است نه نکوهش؛ چون نزد برادران نبود و قصه را از پیش نمی‌دانست. قرآن غفلت نکوهیده را در یونس می‌آورد — غفلت از آیات، حتی با پیکرِ نگه‌داشتهٔ فرعون — و غفلت ستوده را در نور: زنان پاکدامنِ بی‌خبر از فحشا. دست و پا و پوست غیر از «ما»یند و شهادت می‌دهند؛ شعور عمومی موجودات تکلیف نمی‌آورد. ساجدین خضوع تام تحت اختیار است نه لزوماً پیشانی بر خاک؛ ستون حنّانه نشان می‌دهد اولیا می‌بینند آنچه دیگران نمی‌بینند. ستاره‌شدن برادران به خاتمةٔ اعمال است. مسیر یوسف با رؤیای بشارت شروع می‌شود تا کوره را تاب بیاورد. کلیات خواب از منامیه تا أضغاث و فوق‌تعبیر گفته می‌شود. رؤیا را پنهان باید داشت و به خیر معنا کرد. شیطان عدو مبین است؛ دشمنی‌اش پیدا است نه خودش.

فهرست مطالب

آغاز جلسه و تلاوت آیات آغازین سورهٔ یوسف
سه گونه غفلت در قرآن
غفلت نکوهیده: غفلت از آیات
غفلت ستوده: غافلات مؤمن
شعور عمومی موجودات و شهادت اعضا
شعور، تکلیف نیست
رؤیای یوسف: ساجدین یعنی چه؟
ستون حنّانه
سجده یعنی خضوع تام، نه لزوماً پیشانی بر خاک
برادران در هیئت ستارگان: خاتمةٔ اعمال
شفاعت در آینهٔ آیات یوسف
آغاز مسیر یوسف با رؤیا: روش تربیت الهی
برادران: آدم‌های معمولی و لحظهٔ حسد
کلیات بحث خواب
حالت منامیه غیر از خواب
توفّی در منام
روح متقلب و روح قوی
روح منضبط و روح پرحرف
رازداری در رؤیا و تعبیر به خیر
کید برادران و دشمنی آشکار شیطان
نفس مسوّل، تسویل، امّاره
زیانکارترین اعمال و توبه
دعا و حسن ختام جلسه

نکات کلیدی

غفلت در قرآن سه قسم است: طبیعی (یوسف/۳)، نکوهیده از آیات (یونس/۹۲)، ستوده در پاکدامنان بی‌خبر (نور/۲۳). یک‌کاسه کردن سه استعمال قرآن را خراب می‌کند.
پیامبر پیش از وحی این قصه از غافلان بود یعنی آنجا نبود؛ عیب نیست. شاهد: «و ما کنت لدیهم» (یوسف/۱۰۲). مثل غفلت از پشت دیوار است.
«بَدَن» پیکر درشت یا زره است؛ پیکر فرعون را نگه داشتند تا آیت باشد. با این همه بسیاری از آیات غافل‌اند.
رمی زنان پاکدامنِ غافلِ مؤمن لعنت دنیا و آخرت و عذاب عظیم است؛ تهمت برای تبرئهٔ خود همین آیه را زنده می‌کند. دانستن جزئیات فساد فضیلت نیست.
پوست و اعضا غیر از «ما»یند؛ خدا نطق را باز می‌کند نه اینکه تازه یادشان بدهد. فصلت/۲۱ و نور/۲۴. نهج‌البلاغه: اعضا شاهدند و جوارح سپاه.
شعور موجودات تکلیف نمی‌آورد؛ تکلیف نصاب ادراک به‌اضافهٔ اختیار می‌خواهد. جن و انس مکلف‌اند؛ ملائکه شعور دارند و این تکلیف را ندارند.
امام زمان و رسول شاهدند؛ امت وسط شاهد بر مردمند. عالم خالی نیست. کشیک نفس از دوربین قوی‌تر است.
از آیهٔ پنجم معلوم می‌شود رؤیا بوده؛ برهان «اگر بیداری بود همه می‌دیدند» باطل است. ستون حنّانه نالید و همه مثل پیامبر نشنیدند. دیوان شمس: کمتر ز چوبی نیستی، حنّانه شو.
سجده خضوع تام تحت اختیار است. ملائکه و شمس و قمر پیشانی ندارند. یوسف رام بودن ستارگان را دید. ترجمه‌های بیگانه که آن را سر خم کردن و به خاک افتادن دانسته‌اند سجده نیست.
سجده عبادت ذاتی نیست؛ یعقوب برای یوسف سجده می‌کند (یوسف/۱۰۰). نماز رو به ضریح جایز نیست؛ خم شدن در حرم را به‌خاطر کم‌فهمی توصیه نمی‌کنند.
خضوع خانه به خاک افتادن نیست؛ تواضع و اطاعت بجا است. حکایت آبدارچی دانشگاه امیرکبیر. آمار گسست در تحصیل‌کرده‌ها بالاتر است نه به‌خاطر خود تحصیل.
إنما الأعمال بخواتیمها. امام عاقبت‌به‌خیری را بر علم اولین و آخرین ترجیح داد. توبه حتی بعد از مقاتله با پیامبر خاتمه را عوض می‌کند.
برادران گفتند انا کنا خاطئین؛ یوسف لا تثریب گفت؛ یعقوب استغفار را به سحر انداخت. دو پیامبر استغفار کردند؛ برای همین در رؤیا ستاره‌اند. بنیامین و یوسف تنی‌اند.
استغفر لنا شاهد شفاعت است؛ نساء/۶۴ شاهد دیگر. «خدا حواسش نیست تو کار را تمام کن» شرک است. آیات نفی شفاعت (بقره/۴۸، ۱۲۳، ۲۵۴) جای جمع موضوعی دارند.
خدا مربی است: رؤیای خوش می‌دهد تا کوره را تاب بیاورند. وحی در چاه هنوز نبوت اصطلاحی نیست؛ شبیه وحی به مادر موسی. اول راه سنگلاخ است؛ بعد بشری حیات دنیا. تو پای در راه نه و هیچ مپرس.
حسد یک لحظه کار خودش را می‌کند؛ حتی در روح انبیا به‌سادگی نرفته. راه عملی: برای محسود دعا کن. نکشتن — با وجود آیهٔ قتل عمد — دریچهٔ هدایت است. آدم‌های معمولی بودند مثل ما.
منامیه بیداری است و از داخل شنیده می‌شود؛ تمثل مریم لام ملکیت دارد. عجب که بیاید حال گرفته می‌شود یا رهزن می‌شود. خواب واقعی توفّی است.
جان نزد حکیم علیم می‌رود؛ نمی‌شود بخوابی و هیچ نبینی. از الفاظ قرآن بگیر برو بالا: مفاهیم، معانی، لطائف، حقایق، اشارات. خزائن حوادث در عوالم بالاتر است؛ اختیار را لگد نمی‌زند.
أضغاث احلام از ترکیب صور نفس است و تعبیر ندارد. روح قوی فوق تعبیر می‌بیند (ابراهیم؛ فتح مکه). روح متوسط نماد می‌سازد و به حس مشترک می‌دهد.
تقلب و پرحرفی و دروغ روز، خواب شب را قلب و پراکنده می‌کند. مجلس گپ از آب سد کرج به ازدواج می‌رسد. پیامبر از مبشرات می‌پرسید. خود آدم با شناخت روحیاتش از بهترین معبران خواب خویش است.
رؤیا را تعریف نکنید؛ تعبیر بد در لوح محو و اثبات اثر می‌کند نه در لوح محفوظ. اجل معلق و اجل مسمی. همیشه خیر معنا کنید. استغفار و دو رکعت پس از خواب بد.
شیطان عدو مبین است: دشمنی آشکار، خودش پنهان. از جایی می‌بیند که تو نمی‌بینی. روی صراط کمین کرده؛ رب به مرصاد است. متقی دم در دل ایستاده؛ طائف که برسد بینا می‌شود.
نفس مسوّل جاسوس است. اول تزیین (حجر)، بعد احتناک و سواری (اسراء). امّاره دیگر کادو نمی‌خواهد. حکایت گرفتار چهارپنج‌ساعته؛ اولیای خدا حال ما را گاهی همین‌طور می‌بینند.
زیانکارترین‌ها کسانی‌اند که سعی‌شان گم است و خیال می‌کنند نیک می‌سازند. عابد ورد می‌نوشت؛ شیطان گفته بود بنویس. طناب شیخ انصاری نکشید؛ بعضی را طناب لازم نیست. توبهٔ واقعی همه چیز را حل می‌کند.

اصطلاحات و منابع

اصطلاحات: غفلت طبیعی / نکوهیده / ستوده؛ رمی؛ المحصنات الغافلات؛ شعور عمومی موجودات؛ تکلیف و اختیار؛ سجده به معنای خضوع تام؛ ستون حنّانه؛ إنما الأعمال بخواتیمها؛ شفاعت؛ اجتباء؛ أوحینا در چاه؛ بشری حیات دنیا؛ حالت منامیه؛ توفّی در منام؛ أضغاث أحلام؛ فوق تعبیر؛ حس مشترک؛ لوح محو و اثبات / لوح محفوظ؛ اجل معلق و اجل مسمی؛ عدو مبین؛ نفس مسوّل / مسوّله / لوامه / امّاره / مصوّر؛ تزیین؛ احتناک.
آیات محوری: یوسف/۱–۵، ۱۵، ۹۱–۹۲، ۹۷–۹۸، ۱۰۰، ۱۰۲؛ یونس/۶۲–۶۴ و ۹۲؛ نور/۲۳–۲۴؛ فصلت/۲۱؛ بقره/۳۴، ۴۸، ۱۲۳، ۱۴۳، ۲۵۴؛ نساء/۶۴ و ۹۳؛ قصص/۷؛ مریم/۱۷؛ انعام/۶۰؛ زمر/۴۲؛ صافات/۱۰۲؛ احزاب/۵۳؛ اعراف/۱۶، ۲۷، ۲۰۱؛ فجر/۱۴؛ حجر/۳۹؛ اسراء/۶۲؛ کهف/۱۰۳–۱۰۴؛ شوری/۱۳.
روایات و متون: «إنما الأعمال بخواتیمها»؛ نهج‌البلاغه خطبهٔ ۱۹۹ دربارهٔ شهادت اعضا و جوارح؛ نقل فریقین از ستون حنّانه؛ توصیهٔ روایی به کتمان رؤیا، استغفار و دو رکعت پس از خواب بد؛ حکایت دعای مستجاب امام و آقای بروجردی؛ حکایت توبه نزد آقای مصباح؛ حکایت آبدارچی دانشگاه امیرکبیر؛ حکایت ورد عابد و طناب شیخ انصاری.
اشعار اشاره‌شده: دیوان شمس (حنّانه شو)؛ «تو پای در راه نه و هیچ مپرس / کسی که خواجه روش بنده پروری داند».

خلاصه توسط مدل از متن کتابیِ جلسه — نقل مستقیم طولانی از عربی لازم نیست.