دروس سخنرانی

خلاصهٔ کوتاه

جلسۀ ششم تفسیر سورۀ یوسف بر آیات پانزده تا هجده می‌ایستد: بردن یوسف به چاه، واو میان شرط و جزا در «وأوحینا إلیه»، آمدن برادران در عشا با گریه، پیراهن با خون دروغین، و پاسخ یعقوب: «بل سولت لکم أنفسکم أمراً فصبر جمیل والله المستعان». استاد چهار گونه گریه در قرآن را جدا می‌کند؛ گریۀ برادران را از سنخ ندامت بی‌حرکت و اشک قلابی می‌خواند. «کذب» وصف خون است نه پیراهن؛ ظاهر قرآن بر یک روایتِ پیراهنِ اتوکشیده مقدم است. دروغ موجود می‌شود و با مقارناتش فاش می‌گردد؛ خدا بر کذّابین به نسیان اعانت می‌کند و اگر امری را بخواهد عقل‌ها را می‌گیرد. پیراهن یوسف سه کرامت دارد و تبرّک از خود قرآن است. نفس مسوّله کار را زیبا می‌نماید؛ بزنگاه احد را کسب‌های قبلی می‌سازند. صبر جمیل گریه را نمی‌بندد، فحش به تقدیر نیست، و نکبت غایت دارد؛ دست‌وپا زدن مکروه را می‌افزاید. درددل به اهلش و سر قبر بعضی نایستادن، هر دو از ادب صبر است.

فهرست مطالب

آغاز جلسه، صلوات و تلاوت آیات پانزده تا بیست
واو میان شرط و جزا در آیۀ پانزده
چهار گونه گریه در قرآن
اشک شوق و معرفت
اشک حزنِ ناتوانی از انفاق در راه دین
اشک ندامت و آیۀ «فلیضحکوا قلیلاً»
اشک قلابیِ برادران یوسف
بهانۀ مسابقه و خلع سلاح پدر
پیراهن با خون دروغین؛ کذب وصف خون است نه وصف پیراهن
اگر خدا امری را بخواهد عقل‌ها را می‌گیرد
دروغ ناگزیر کشف می‌شود
سه کرامت پیراهن یوسف
تبرّک به پیراهن و پاسخ به شبهۀ وهابی
«بل سولت لکم أنفسکم»؛ نفس مسوّله و تزیین شیطان
احد؛ «استزلّهم الشیطان ببعض ما کسبوا»
«فصبر جمیل»؛ صبر زیبا نه «صبر زیباست»
صبر مذموم و صبر جمیل؛ گریه عقده نیست
«إنه هو العلیم الحکیم» و صندلی دندانپزشک
نکبت‌ها غایت دارند؛ دست‌وپا زدن مکروه را می‌افزاید
درددل به که بگوییم؛ مؤمن چون سنبله
تلقین، نق‌زدن و گریۀ گره‌گشا
تجربۀ تدریجی؛ توچال و «ولا تقم على قبره»
دعا و حسن ختام

نکات کلیدی

در یوسف/۱۵ اگر واوِ «وأوحینا» نبود، «لمّا» جزای طبیعی می‌گرفت. قرآن گاهی میان شرط و جزا واو می‌آورد؛ نظیرش زمر/۷۱ (فتحت، جهنم) در برابر زمر/۷۳ (وفتحت، بهشت) در صفحۀ ۴۶۶، و صافات/۱۰۳–۱۰۴ (ونادیناه).
چهار گریه: شوق معرفت (مائده/۸۳)؛ حزن ناتوانی از انفاق در جهاد (توبه/۹۲)؛ کیفر برجاماندگان که باید کم بخندند و بسیار بگریند (توبه/۸۱–۸۲) — نه اینکه اسلام دین گریۀ بی‌رویّه باشد؛ و اشک قلابی برادران (یوسف/۱۶) که تأثر می‌آورد اما یوسف را از چاه درنمی‌آورد.
«نستبق» نشان می‌دهد «یرتع ویلعب» تفریح سالم است نه لهو مذموم؛ یعقوب بی‌جهت اذن نداده. گذاشتن کودک پای متاع، سن ده–دوازده‌سالۀ یوسف را نشان می‌دهد.
ترفند «وما أنت بمؤمن لنا ولو کنا صادقین» خلع سلاح پیشاپیش است: طرف را متهم به بی‌باوری کن تا دروغ گیر نیفتد. دروغ پیش از خون، در زبان آمده است.
«بدم کذب»: کذب وصف خون است نه قمیص. روایتِ پیراهنِ پاره‌نشده/اتوکشیده محال نیست ولی بعید است یازده نفر اولین ملازمۀ دروغ گرگ را از یاد ببرند. ظاهر قرآن بر یک روایت مقدم است؛ ظهورگیری کار این کلاس است.
«إذا أراد الله أمراً سلب العباد عقولهم… فیقول کیف ذا وأنّى ذا»: اگر خدا امری بخواهد — نه لزوماً خیر یا شرّ بنده‌ای خاص — عقل را می‌گیرد، کار را می‌کند، عقل را برمی‌گرداند. قلب دست مقلّب‌القلوب است. داستان حوزه‌رفتنِ متأهلِ شاغل از همین باب است؛ إنما الأعمال بالخواتیم. مشاورۀ عقلایی سر جایش؛ توصیه به «دیوانگی» نیست.
اعانت بر کذّابین به نسیان است. علامه: دروغ چون گفته شد موجود می‌شود و معلول و مقارن می‌یابد؛ همۀ مقارنات را نمی‌شود پوشاند. موعظۀ جامع پیامبر: دروغ نگو؛ هر گناه یا خودش دروغ است یا وجهی از دروغ دارد یا به دروغ می‌کشد.
امام حسین علیه‌السلام: من حاول أمراً بمعصیة الله أفوت لما یرجو و أسرع لما یحذر. پول به معصیت می‌آید؛ آرامش نمی‌آید. برادران یوسف را برای «یخل لکم وجه أبیکم» انداختند؛ چشم پدر سفید شد (یوسف/۸۴).
سه کرامت پیراهن: افشای خون دروغین؛ قدّ از دبر در برابر زلیخا (یوسف/۲۶–۲۸) — زلیخا را بی‌احترامی نکنید، أعمال به خواتیم است و بعدها از زهّاد و همسر یوسف می‌شود؛ انداختن بر چهرۀ پدر و بینایی (یوسف/۹۳).
تبرّک به ضریح و لباس و کتاب از خود قرآن است (دو پیامبر). کرامت روح است که در بدن و پیراهن اثر می‌گذارد نه خرافات. گدایی انگشتر و کفش از علما نکنید؛ اگر دادند تبرّک است. کرامت هر لباسی واجب نیست (پیراهن پیامبر بر در خانۀ عثمان). انکار امام رضا به‌خاطر بمب‌گذاری حرم جهالت است. گاهی نبات و خوراک رد گم‌کنی است تا ولی ربّ پنداشته نشود.
تسویل نفس و تزیین شیطان: «أفمن زین له سوء عمله»؛ أخسرین کسانی‌اند که می‌پندارند نیکو می‌سازند. شیطان از نفس مسوّله اطلاعات می‌گیرد؛ اگر زمین دینی باشد با آیه و روایت می‌آید («تکبّروا مع المتکبّرین»). دیده نمی‌شود: «من حیث لا ترونهم». راه: دعا، استغفار، ادای وظیفه تا بزنگاه.
احد: «إنما استزلّهم الشیطان ببعض ما کسبوا» — مبانی کم نبود؛ کسب قبلی اردو می‌شود. ذنب یعنی دم؛ حتی حسدِ بارورشده موجود است و در تصمیم همین دنیا اثر می‌کند. روز چاه هم مبانی کم نبود؛ تسویل نفس بود.
«فصبر جمیل» نه «الصبر جمیل»: صبری زیبا، بدون «صبری». «والله المستعان» نه «إنی أستعین بالله»؛ تقدّم الله حصر است. ادب توحیدیِ شبیه «عرض شد» به‌جای «عرض کردم» (نمونۀ آقای جوادی)؛ اگر در آن حد نیستی فیل بازی نکن.
صبر مذموم: شکوه و فحش به قضا («تدمع العین ویحزن القلب ولا نقول ما یسخط ربنا»)؛ و نگریستن که عقده می‌سازد (قانون مشرکان در بدر/احد و هند جگرخوار؛ نقل ابن‌هشام). گریه و درددلِ بی‌غیبت صبر جمیل است. «لا یحب الله الجهر بالسوء… إلا من ظلم»: مظلوم از مستثنیات غیبت است. تمرین دل دریایی؛ اگر قد کوتاه است و می‌خورد، بگو به یک نفر.
علیم حکیم بودنِ آورندۀ بلا صبر می‌آورد (یوسف/۸۳). مثال دندانپزشک: عالماً عامداً می‌نشینی، ممکن است گریه کنی، بعد پول می‌دهی و تشکر می‌کنی چون حکمت را می‌بینی. طلب بلا («بچه را ببر تا آبدیده شویم») حماقت است؛ خدا مربی باشگاه است.
«إن للنکبات غایات… فلیطأطئ لها ویصبر حتى تجوز فإن إعمال الحیلة فیها عند إقبالها زائد فی مکروهها» (مستدرک الوسائل ۲/۴۲۴). نکبت عمر دارد. فکر و مشورت و عمل هست؛ به در و دیوار کوبیدن باتلاق است. صبر بی‌رمقی و سُرخوری نیست. بیماری هم غایت دارد؛ تأثیر تلقینی دارو (شاهد داروساز). هر جوشی دکتر نمی‌خواهد؛ انگشت در سوراخ نکن.
درددل به که بگویی: بعضی درد می‌افزایند؛ بعضی مثل اقیانوس توپ را فرو می‌برند (نمونۀ آقای همّت). پیامبر با عبوسِ غمگین شوخی می‌کرد؛ طرف مشکل را فراموش می‌کرد. مؤمن چون سنبله با باد خم می‌شود و برمی‌خیزد؛ کافر چون أرز می‌ایستد تا بشکند. مشکل خانوادگی را منحصر به خود دیدن اذیت می‌کند؛ دیدنِ شیوع آرام می‌کند.
نقِ مالیِ روزمره تلقین منفی است و حل نمی‌کند. مصیبت خردکننده: گریه و روضه برای باز شدن گره خوب است (کپ بعد از مرگ مادر). در جمع از شوهر تعریف نکنید؛ گرد و خاک در دل دیگران است. مهمانی‌هایی که رویش حال‌واحوال است و زیرش تخریب، مردم را له می‌کند.
مشکلات مثل توچال‌اند: از پایین قلّه پیدا نیست. تجربه کن که با که گفتن بهتر می‌شود و با که بدتر. «ولا تقم على قبره»: سر قبر بعضی نایست که حال را بد می‌کند. توقع بیش از اندازه از خود پس از مرگ پدر نکن: کار را ردیف کن، گریه هم بکن.
جمع‌بندی جلسه: فصبر جمیل والله المستعان — علم و حکمت خدا پذیرش بلا را آسان می‌کند؛ گریه هست؛ مدت بگذرد؛ سر خم شود.

اصطلاحات و منابع

اصطلاحات: لمّا و واو میان شرط و جزا؛ غیابة الجب؛ اشک شوق / حزن / ندامت / قلابی؛ نستبق و لعبِ سالم؛ خلع سلاح زبانی؛ بدم کذب در برابر قمیص کذب؛ ظهورگیری؛ سلب عقول؛ إنما الأعمال بالخواتیم؛ نسیان کذّابین؛ مقارنات دروغ؛ نفس مسوّله / تسویل / تزیین؛ نفس امّاره؛ ذنب به‌معنای دم؛ صبر جمیل در برابر الصبر جمیل؛ حصر در والله المستعان؛ صبر مذموم و عقده؛ من ظُلم؛ غایات نکبات؛ إعمال حیله؛ تلقین؛ سنبله و أرز؛ ولا تقم على قبره؛ تبرّک و کرامت روح.
آیات محوری: یوسف/۹، ۱۲، ۱۵–۲۰، ۲۶–۲۸، ۸۳–۸۴، ۹۳؛ زمر/۷۱ و ۷۳؛ صافات/۱۰۳–۱۰۴؛ مائده/۸۳؛ توبه/۸۱–۸۲، ۸۴، ۹۲؛ فاطر/۸؛ کهف/۱۰۳–۱۰۴؛ اعراف/۲۷؛ آل‌عمران/۱۵۵؛ نساء/۱۴۸.
روایات و نقل‌ها: إذا أراد الله أمراً سلب العباد عقولهم…؛ إنما الأعمال بالخواتیم؛ اعانت بر کذّابین به نسیان؛ موعظۀ «دروغ نگو»؛ من حاول أمراً بمعصیة الله (امام حسین علیه‌السلام)؛ تدمع العین ویحزن القلب…؛ إن للنکبات غایات (مستدرک الوسائل، ج۲، ص۴۲۴)؛ مثل مؤمن چون سنبله / کافر چون أرز؛ پیراهن به‌عنوان کفن کودک؛ یعقوب و گرگِ عجیب؛ خلعت امام رضا برای دعبل.
اعلام و منابع تفسیری: علامه طباطبایی (منطق کشف دروغ ذیل آیه)؛ آیت‌الله جوادی (ادب «عرض شد»)؛ آقای امجد (شرح لمعه و شفا)؛ دعبل خزاعی؛ آقای حمزه‌لو؛ آقای معصومی نجفی (سجادۀ هفتاد سال نماز شب)؛ آیت‌الله بهجت (کفن خونی سینه‌زنی)؛ عایشه و پیراهن پیامبر در فتنۀ عثمان؛ آقای نخودکی؛ بمب‌گذاری حرم امام رضا؛ سیرۀ ابن‌هشام (منع گریه و هند)؛ آقای همّت؛ آقای حمید؛ داروساز/قطب داروسازی ایران (تلقین و قرص بی‌اثر)؛ توچال و شیرپلا.
نکتهٔ سندی جلسه: دو روایت دربارۀ پیراهن — پاره‌نکردن در برابر پاشیدنِ دروغینِ خون — با ظاهر «بدم کذب» سنجیده شد؛ ظاهر قرآن مقدم دانسته شد.

خلاصه توسط مدل از متن کتابیِ جلسه — نقل مستقیم طولانی از عربی لازم نیست.