دروس سخنرانی

خلاصهٔ کوتاه

جلسهٔ هفتم تفسیر سورهٔ یوسف کوتاه است و از تلاوت آیات نوزده تا بیست‌ودو به نکتهٔ زبانیِ آیهٔ پانزده برمی‌گردد. علامه طباطبایی نشان داده‌اند که «فلما ذهبوا به و أجمعوا أن یجعلوه فی غیابة الجب» شرط است بی‌جزا: قرآن روضهٔ چاه را تا ته نمی‌خواند و عظمت مصیبت را با سکوت نگه می‌دارد؛ همین سبک در «فلما أسلما و تلّه للجبین» است. تذکر به هیئت و مداح این است که مقتل را جز عاشورا تا آخر نخوانند و در ایام فاطمیه آرام از کنار سنگین‌ترین تصویرها بگذرند. وحیِ آیهٔ پانزده پیامبرانه نیست؛ الهام و اشراق است وقتی یوسف در چاه است و امید از مردم و از خود قطع شده. «الرحمن علم القرآن»؛ کل خیر در قطع طمع از آنچه در دست مردم است. با مردم کار می‌کنی و به پزشک می‌روی، اما شفا دست او نیست. یا خودت تعلق را می‌بُری — موتوا قبل أن تموتوا — یا اگر دوستت داشته باشند با بلا می‌بُرند. کورکردنِ محبت خدا این است که غیر را نبینی؛ جسم در جمع است و روح به محلّ اعلی آویخته. حسن عاقبت به رندی و زاهدی و برنامهٔ معنوی نیست، به عنایت است. مادر موسی باید به استیصال برسد تا «ربطنا علی قلبها». «جاءوا أباهم عشاء یبکون» تباکی نیست؛ گریهٔ واقعیِ بی‌نتیجه است. تباکی برای اباعبدالله جایز است و ریا نیست. از اینجا درس به توریه و دروغ و اصلاح میان مردم می‌کشد: توریه دروغ نیست؛ دروغ فاش می‌شود و اصلاحِ دروغین اگر لو برود اوضاع را بدتر می‌کند. علما بعضی موارد را موضوعاً از کذب خارج می‌کنند، نظیر «لا ربا بین الوالد والولد»؛ اما دروغ میان زن و شوهر برای زیاد کردن محبت روا نیست و فقط در حدّ فوق‌العاده استثنایِ تفاسد و تباعد است. مالکیت بر نفس یعنی گریه را جایی که نباید، نگه دارند؛ امام در خبر شهادت آقا مصطفی محکم ایستاد و «انا لله» گفت. منافق بلد است برای هر اندوهی اشک بیاورد؛ سخنران و مداح اگر جای بغض و گریه را از پیش مشخص کنند، کار از جنس تحریک احساس است نه حزن.

فهرست مطالب

آغاز جلسه و تلاوت آیات نوزده تا بیست‌ودو
سبک روضه‌خوانی قرآن در آیهٔ پانزده
جملهٔ شرط بی‌جزا
علامه طباطبایی: روضه را تا ته نمی‌خواند
ذبح اسماعیل: فلما أسلما وتله للجبین
تذکر به هیئت‌ها و مداحان
وحی در چاه: الهام و اشراق پس از قطع امید
این وحی پیامبرانه نیست
قطع طمع از آنچه در دست مردم است
کار با مردم، بی‌اتکا به مردم
بلاهایی که تعلق را می‌بُرند
موتوا قبل أن تموتوا و عنایت
اگر دوستت داشته باشند
اگر خدا بنده‌ای را دوست بدارد کورش می‌کند
جسم در دنیا، روح در محلّ اعلی
حسن عاقبت به عنایت است نه به برنامه
مادر موسی و ربطنا علی قلبها
«جاءوا أباهم عشاء یبکون»: گریهٔ واقعی است نه تباکی
توریه، دروغ، و اصلاح میان مردم
ربا میان والد و ولد و خروج موضوعی از کذب
دروغ میان زن و شوهر برای زیاد کردن محبت روا نیست
مالکیت بر نفس: گریه را کجا نگه می‌دارند
امام و خبر آقا مصطفی
خطبهٔ منافقین: برای هر اندوهی اشکی هست
سخنران و مداح و تحریک احساس

نکات کلیدی

آیهٔ پانزده شرط است و جزای شرط را نمی‌گوید؛ میان «بردند و اجماع کردند» و «وحی کردیم» مصیبت است و مصیبت گفته نمی‌شود.
این سبک، روضه‌خوانیِ خداست: مقتل را تا ته نمی‌خواند تا عظمت مصیبت بماند.
ذبح اسماعیل هم تا «تلّه للجبین» می‌ایستد؛ گفت‌وگوی پدر و پسر و درونِ ابراهیم نیامده است.
بزرگان مصیبت مقتل را جز در عاشورا تا آخر نمی‌خواندند؛ در ایام فاطمیه هم باید آرام گذشت، نه با بدترین تصویرها.
وحیِ چاه از جنس الهام و اشراق است نه وحی پیامبرانه؛ مال وقتی است که یوسف لخت در چاه است و معلوم نیست کی بیاید بگیردش.
تا آدم حول امکانات و آشناها می‌چرخد، اشراق نمی‌آید؛ حساب باز با خود و با مردم، درِ الهام را می‌بندد.
قرآن را رحمان می‌آموزد نه استادِ مجلس؛ خیر در قطع طمع از «ما فی أیدی الناس» است.
قطع امید از مردم به معنای ترک کار و ترک پزشک نیست؛ وسیله به‌جا می‌آید، امید به وسیله بسته نمی‌شود.
برنامه‌های معنویِ شتاب‌زده — چند شب ناله و زیارت عاشورا برای ولی‌شدن در دو هفته — نپختگیِ اولِ راه است؛ مقامات برنامه و تاریخ تحویل ندارد.
رفع تعلق را یا خودت می‌کنی یا با بلا برایت می‌کنند؛ اگر دوستت داشته باشند این کار را می‌کنند.
«موتوا قبل أن تموتوا» خودکشی نیست؛ نفی تعلق است پیش از آنکه بمیرانندت.
کورکردنِ محبت خدا کندنِ چشم ظاهر نیست؛ یعنی غیر را نبینی. «من در میان جمع و دلم جای دیگر است.»
اولیاء دنیا را با بدن همراهی می‌کنند و روح‌شان به محلّ اعلی آویخته است.
حسن عاقبت به رندی و زاهدی نیست؛ به عنایت است. خاطرهٔ حرم مشهد و بیت حافظ همین را می‌گوید.
چاه مقدمهٔ وحی است نه تصادف قصه؛ همان‌جا که روضه قطع می‌شود الهام شروع می‌شود.
مادر موسی باید به استیصال برسد؛ فؤاد فارغ می‌شود و آن‌گاه «ربطنا علی قلبها».
«یبکون» تباکی نیست؛ برادران واقعاً گریه کردند، گریه‌ای بی‌نتیجه. تباکی برای اباعبدالله جایز است و ریا نیست؛ جهتِ حزن است و بسا به حزن واقعی بکشد.
گریهٔ تاریخی بر فضائل علی نزد معاویه یا گریهٔ پیش از نماز، گریهٔ واقعی بوده؛ گریه وقتی قیمت دارد که به اصلاح بکشد نه به پوشاندن دروغ.
توریه دروغ نیست؛ چیزی نگفتن است. مشکل دروغ این است که لوازمش را نمی‌شود نگه داشت و فاش می‌شود؛ حتی اصلاحِ میان مردم هم پس‌فردا فاش می‌شود مگر خدا جبران کند.
شنونده باید عاقل باشد: اصلاحی که اگر لو برود رفاقت مانده، معنا دارد؛ تقاربی که سر بزنگاه اوضاع را بدتر کند نباید با دروغ ساخته شود.
علما بعضی موارد را تخصصی از موضوع خارج می‌کنند؛ «لا ربا بین الوالد والولد» و میان زوج و زوجه، خروج از موضوع است نه تجویز ربا یا کذب.
دروغ میان زن و شوهر برای زیادتر کردن محبت روا نیست؛ دلیل بیش از تفاسد و تباعد چیزی ندارد و دروغ جای فوق‌العاده استثنایی است. اگر عام شود حد از دست می‌رود.
مالکیت بر نفس یعنی جایی که نباید گریه کرد، گریه نکنند. امام در خبر رحلت آقا مصطفی محکم ایستاد و «انا لله و انا الیه راجعون» گفت؛ پشتِ رهبریِ یک ملت از نجف، منطق عقلایی و شرعی همین نگه داشتن است.
امیرالمؤمنین در خطبهٔ منافقین: برای هر اندوهی اشکی هست؛ منافق بلد است گریه کند.
سخنران اگر جای بغض و گریه را از پیش در متن مشخص کند، و مداح اگر همان نفس کشیدنش تحریک احساس باشد، کار از فن است نه از حزن؛ شیطان همه چیز را زینت می‌دهد و خود آدم نفسش را می‌بیند.

اصطلاحات و منابع

اصطلاحات: شرط و جزای شرط، فلما، غیابت الجب، روضه‌خوانی قرآن، مقتل، تباکی و بکاء، الهام و اشراق در برابر وحی پیامبرانه، قطع الطمع عما فی أیدی الناس، استیصال، رفع تعلق، موتوا قبل أن تموتوا، عنایت، محلّ اعلی، حسن عاقبت، ربطنا علی قلبها، توریه، اصلاح بین الناس، خروج موضوعی، لا ربا بین الوالد والولد، تفاسد و تباعد، مالکیت بر نفس، تحریک احساس.

منابع و ارجاعات: یوسف/۱۵، ۱۶، ۱۹–۲۲؛ صافات/۱۰۳؛ الرحمن/۱–۲؛ قصص/۱۰؛ بقره/۱۵۶. علامه طباطبایی (المیزان، سبک شرطِ بی‌جزا در آیهٔ پانزده). «رأیت الخیر کلّه قد اجتمع فی قطع الطمع عما فی أیدی الناس» (امام سجاد، الکافی). «صحبوا الدنیا بأبدان أرواحها معلّقة بالمحلّ الأعلی» (نهج‌البلاغه، حکمت ۱۴۷ / سخن با کمیل). «موتوا قبل أن تموتوا». تعبیر «إذا أحبّ الله عبداً أعمی بصره» به نقل استاد. «لکل شجّ دموع» (خطبهٔ منافقین، به نقل استاد). قاعدهٔ «لا ربا بین الوالد والولد». سعدی: «من در میان جمع و دلم جای دیگر است». حافظ: «چون حسن عاقبت نه به رندی و زاهدیست / آن به که کار خود به عنایت رها کنند». خاطرهٔ برخورد با آقای همّت در حرم مشهد. تذکر به هیئت و مداحان دربارهٔ مقتل و ایام فاطمیه. خبر رحلت حاج‌آقا مصطفی خمینی و خویشتنداری امام در نجف.

خلاصه توسط مدل از متن کتابیِ جلسه — نقل مستقیم طولانی از عربی لازم نیست.