دروس سخنرانی

خلاصهٔ کوتاه

جلسهٔ شانزدهم تفسیر سورهٔ یوسفِ حجت‌الاسلام قاسمیان بر آیات سی‌وهفت تا چهل می‌ایستد: یوسف در زندان، پیش از رسیدن طعام، از «مما علمنی ربی» سخن می‌گوید و ملت پدران را در برابر ارباب متفرق می‌گذارد. استاد تأویل احادیث را از تعبیر رؤیا جدا می‌کند؛ ترجمه‌های رایج این دو را قاطی کرده‌اند. تأویل حدیث موقعیت حادثه است — از کجا آمده، الان کجاست، به کجا می‌رود — علمی الهی از سنخ وراثت جانی نه درس مدرسی، و جزمی است چنان‌که «قضی الأمر» شاهدش است. آیهٔ معروف زمر — هل یستوی الذین یعلمون — علم نمازشب‌خوانِ خوف‌ورجاست نه واحد دانشگاه و حوزه؛ گرفتاری آدم را به یاد خدا می‌اندازد، چنان‌که در مجلس تسلیت پیش از ظهر همان روز دیده شد. محکم حجرات أکرمکم أتقاکم است و عالم قرآنی در فاطر کسی است که خشیت دارد نه بدن رنگارنگ. صیقل دل در مثنوی رومیان و وقت شب است؛ سواد یعنی سیاهی، و برنامهٔ خواب آدم برنامهٔ خدا را عوض نمی‌کند. ترکیب «ما کان لـ» گاهی نفی حق فقهی است (نساء/۹۲) و گاهی نفی شأنیت (مریم/۳۵؛ فرقان/۱۸ محکمِ «ما کان ینبغی لنا»). «ذلک من فضل الله» به توحید برمی‌گردد نه تعبیر خواب؛ توحید موحدان فضل بر همهٔ مردم است. «یا صاحبی السجن» دو مصاحب زندان است نه دو رفیق من. زبان قرآن پسند و عشق است نه خدای خشک فلاسفه؛ ابراهیم آفلین را دوست ندارد. ارباب متفرق امروز معارف ناسازگار روانشناسی و اقتصاد است؛ دین خمیر نیست. اسماء بی‌مسمّا تمدن توخالی و دلِ هواء است؛ انسان باید با قول ثقیل قرآن پنجه در پنجه شود.

فهرست مطالب

آغاز جلسه و تلاوت آیات سی‌وهفت تا چهل
تفسیر حدیث غیر از تعبیر رؤیاست
تأویل احادیث در ابتدای سوره و در پایان آن
سیاستمدار خبیر و موقعیت حادثه
علم الوراثة نه علم الدراسة
«هل یستوی الذین یعلمون»: علم سورهٔ زمر علم نماز شب است
محکم حجرات: أکرمکم أتقاکم
داستان چینیان و رومیان در مثنوی
وقت صیقل نفس، شب است
«إنما یخشی الله من عباده العلماء»
تأویل در خواب، حادثه، قضا و آیه
تفأل بزنید و تطیر نزنید
ترکیب «ما کان لـ» در قرآن
نفی حق در فضای فقهی: نساء/۹۲
ائمهٔ کفر و پیمان‌شکنی
نیکی با کسانی که نمی‌جنگند: ممتحنه/۸
نفی شأنیت: مریم/۳۵
متشابه و محکم
محکم فرقان: ما کان ینبغی لنا
«ذلک من فضل الله علینا وعلی الناس»
اکثر مؤمنین مشرکند
«الذین قالوا ربنا الله ثم استقاموا»
مراقبت ملائکه از کودک
«یا صاحبی السجن»: دو مصاحب زندان، نه دو رفیق من
ارباب متفرق یا الله الواحد القهار
خیر به معنای برگزیده
زبان هدایت قرآن، نه زبان کلام و فلسفه
خدای فلاسفه و خدای قرآن
مثل سورهٔ زمر: شرکای متشاکس
دین خمیری‌شکل نیست
نعم العون علی طاعة الله
اسماء بی‌مسمّا
أفئدتهم هواء
تمدن توخالی
وزن قرآن و قول ثقیل
دعای پایان جلسه

نکات کلیدی

تأویل احادیث در یوسف/۶ و یوسف/۱۰۱ غیر از تعبیر رؤیاست؛ ترجمه‌های رایج خطا کرده‌اند.
تأویل حدیث یعنی بازگشت حادثه به اولش: از کجا شروع شده، الان کجاست، به کجا می‌رود — کار سیاستمدار خبیر، نه کتاب ابن‌سیرین.
«مما علمنی ربی» علم الهی جزمی است (شاهد: قضی الأمر که فیه تستفتیان)؛ تعبیر مدرسی ظن و احتمال است و خواب درهم را اعتنا نمی‌کند. پزشکی هم جزمی نیست؛ دندان‌پزشک بر اساس دردِ اعلام‌شده تصمیم می‌گیرد.
این علم، علم‌الوراثة است نه علم‌الدراسة؛ وراثت جانی است نه خونی. العلماء ورثة الأنبیاء.
«هل یستوی الذین یعلمون» در زمر/۹ مال قانتِ آناء اللیل است با خوف آخرت و رجای رحمت؛ به حوزه و دانشگاه و واحد درسی مربوط نیست. گرفتاری یاد خدا می‌اندازد؛ نعمت فراموش می‌کند.
محکم حجرات/۱۳: أکرمکم عند الله أتقاکم. هر ملاک دیگری از جمله علم باید به تقوا برگردد. تنوع شعوب برای تعارف است نه کرامت.
علوم انبیا با جلا و تشکّل نفس می‌تابد؛ وقتش شب است و با عوض کردن برنامهٔ خواب آدم شیفت نمی‌شود.
فاطر/۲۷–۲۸ میوه و کوه و ناس و انعام را در رنگ‌های مختلف یک ردیف می‌کند؛ إنما یخشی الله من عباده العلماء جداکننده است: عالم کسی است که خشیت دارد.
داستان مثنوی: چینیان رنگ می‌گیرند و نقاشی می‌کنند؛ رومیان دیوار را صیقل می‌زنند تا عکس نقش مقابل بیفتد. رومیان صوفیان‌اند: سینه را از آز و حرص پاک کرده‌اند.
سواد یعنی سیاهی؛ دانش مدرسی تصویر علم قرآنی نیست. غیبت‌نکردن و کمک به هم‌نوع همهٔ دین نیست. برج میلاد از پایین بلند است و از ماه دیده نمی‌شود.
تأویل در خواب، حادثه، قضا و آیه یک ریشه دارد و پیاده‌سازی‌اش فرق می‌کند؛ بحث محکم و متشابه آل‌عمران/۷ به جلسهٔ بعد وامی‌ماند.
تفاءلوا و لا تطیروا: فال خوب بزنید. تصور بد جزء سازوکار خود عالم است؛ کسانی که از حادثه می‌ترسند غالباً همان حادثه دامنشان را می‌گیرد. تصور عقلایی غیر از مرور وسواسی است.
«ما کان لـ» کلیدواژه است. «ما کنت تعلم» نفی شأنیت فهم است. در فضای فقهی نفی حق است (ما کان لمؤمن أن یقتل مؤمنا إلا خطئا). در فضای اعتقادی نفی سزاواری است (ما کان لله أن یتخذ من ولد).
توبه/۱۲ قتال با ائمهٔ کفر است چون لا أیمان لهم: پیمان ندارند، نه اینکه هر بی‌ایمانی را بکشید. ممتحنه/۸ نیکی و قسط با کسانی که نجنگیده‌اند و اخراج نکرده‌اند را نهی نکرده؛ چین و اوگاندا غیر از آمریکا و اسرائیل‌اند.
«ما کان لنا أن نسرق» بسته به گوینده متشابه است: آدم معمولی حق ندارد؛ آدم مهذب شأنش نیست. محکم فرقان/۱۸: ما کان ینبغی لنا أن نتخذ من دونک من أولیاء. بهره‌مندی دنیا لبه به لبهٔ نسیان ذکر است.
مشارالیه «ذلک من فضل الله» نزدیک‌ترین است: توحید، نه تعبیر خواب دور. توحید موحدان فضل بر خودشان و بر مردم است؛ حضور امام فضل بر گردن مردم بود. اکثر الناس لا یشکرون.
یوسف/۱۰۶: بیشتر مؤمنان مشرکند؛ نه بت خانگی، شرک در برنامه و عقل.
فصلت/۳۰: قالوا ربنا الله ثم استقاموا — برنامه فقط از وحی، بعد پوست‌کَنی و استقامت؛ قلب فرودگاه ملائکه می‌شود. تتَنزّل یعنی فرود پی‌درپی. ملائکه «نمی‌گویند» نترسید؛ خود فرود خوف و حزن را برمی‌دارد. این مال آدم‌هاست نه فقط پیامبرها.
هر کس با دو ملک زاده می‌شود؛ مراقبت کودک که از کنار خطر رد می‌شود و با پشت می‌افتد نه با مغز، همان مراقبت است نه صرفاً گشتاور فیزیکی.
«یا صاحبی السجن» مثنی است و یای آن یای متکلم نیست؛ نون تثنیه در اضافه می‌افتد. یعنی ای دو مصاحب زندان، نه دو رفیق زندانی من. نشانهٔ طول مدت حبس است. تقریباً همهٔ ترجمه‌های فارسی و انگلیسی اشتباه کرده‌اند؛ ترجمهٔ شیخ حسین انصاریان از دقیق‌هاست.
خیر از ریشهٔ خ ی ر می‌تواند برگزیده باشد نه فقط بهتر: کدام را می‌پسندید؟
زبان قرآن هدایت است نه کلام فلسفی. خدای فلاسفه دور و خشک است (ینادون من مکان بعید)؛ خدای قرآن مسخره می‌کند، مکر می‌زند، از رگ گردن نزدیک‌تر است، ارحم الراحمین است، می‌گوید بدو بیا. ابراهیم آفلین را دوست ندارد؛ این هم برهان است هم عشق.
زمر/۲۹: مردی با شرکای متشاکس در برابر مردی که دربست مال یک نفر است. امروز بت‌های سنگی نیست؛ روانشناسی و جامعه‌شناسی و اقتصاد ناسازگار آدم را تکه‌پاره می‌کنند. دین خمیر نیست که خود را با ما وفق دهد؛ ما باید با قرآن وفق دهیم.
امیرالمؤمنین دربارهٔ فاطمه: نعم العون علی طاعة الله — با همهٔ معارف و احکام سازگار است.
اسماء سمیتموها: نام بی‌مسمّا، محتوای تهی. منطقة الفراغ دین حرفی ندارد و کار بشری آنجا خوب است؛ نام‌های مقابل دین — تمدن، تفریح، زیبایی توخالی — از دلِ هواء می‌آید (ابراهیم/۴۳).
سیرک و رکورد جهانی و گفت‌وگوی اینترنتی شب تا صبح خالی‌بندی است؛ دوختن یک درز حق است و از هر زاویه خوب. وقت یافتن اسماء بی‌مسمّای زندگی شب است.
ظهور امام ارزش‌ها را سر جایش برمی‌گرداند. رحمة ربک خیر مما یجمعون. قرآن قول ثقیل است؛ انسان باید پنجه در پنجهٔ قرآن شود تا به وزن قرآن سنگین شود، نه أفئدتهم هواء.

اصطلاحات و منابع

اصطلاحات: تأویل احادیث / تعبیر رؤیا / تأویل قضا / تأویل آیه؛ علم‌الدراسة و علم‌الوراثة؛ وراثت جانی؛ قانت آناء اللیل؛ خوف و رجا؛ محکم و متشابه؛ «ما کان لـ» (نفی حق / نفی شأنیت)؛ منِ زائده؛ مشارالیه؛ مصاحب السجن (تثنیه و سقوط نون)؛ خیر و أخیر و صفت مشبهه؛ واحد قهار؛ شرکای متشاکس / رجل سلم لرجل؛ منطقة الفراغ؛ اسماء بی‌مسمّا؛ أفئدتهم هواء؛ قول ثقیل؛ تتَنزّل؛ أیمان به معنای پیمان.

منابع نام‌برده در جلسه: قرآن (یوسف/۶، ۳۷–۴۱، ۱۰۱، ۱۰۶؛ زمر/۸–۹، ۲۹، ۵۳؛ حجرات/۱۳؛ فاطر/۲۷–۲۸؛ آل‌عمران/۷؛ نساء/۹۲، ۱۱۳؛ بقره/۱۵، ۱۵۱، ۱۸۶؛ توبه/۱۲؛ ممتحنه/۸؛ مریم/۳۵؛ فرقان/۱۷–۱۸؛ فصلت/۳۰، ۴۴؛ انعام/۷۶–۷۹؛ انفال/۳۰؛ ق/۱۶؛ ابراهیم/۴۳؛ زخرف/۳۲؛ مزمل/۵)؛ المیزان علامه طباطبایی (دو خط در «ما کان لنا أن نشرک» و ترجیح مشارالیه توحید)؛ مثنوی مولوی دفتر اول (مناظرهٔ چینیان و رومیان)؛ حدیث «العلماء ورثة الأنبیاء»؛ حدیث قدسی تقرب شبر و ذراع و هروله؛ نهج‌البلاغه (مراقبت دو ملک عظیم از پیامبر)؛ سخن امیرالمؤمنین «نعم العون علی طاعة الله»؛ ترجمهٔ قرآن و نهج‌البلاغه و صحیفه و مفاتیح شیخ حسین انصاریان؛ تعبیر خواب ابن‌سیرین و تعبیر خواب چینی‌ها (برای رد مقایسه با علم یوسف)؛ تفسیر موضوعی جلسهٔ پنج‌شنبه (اشاره به آیهٔ قتل خطا).

خلاصه توسط مدل از متن کتابیِ جلسه — نقل مستقیم طولانی از عربی لازم نیست.