دروس سخنرانی

خلاصهٔ کوتاه

جلسهٔ بیست‌وسوم تفسیر سورهٔ یوسفِ حجت‌الاسلام قاسمیان از صفحهٔ دویست‌وسی‌دو، آیات پنجاه‌وپنج تا شصت‌وهفت را می‌خواند: یوسف خود را حفیظ علیم می‌نامد و بر خزائن زمین می‌نشیند؛ خدا تمکین می‌دهد؛ برادران می‌آیند و نمی‌شناسندش؛ بنیامین را می‌خواهد؛ کالا را در بارها می‌گذارد؛ یعقوب میثاق می‌گیرد و از درهای متفرق می‌فرستد. بعضی آیات قرآن مُدمَج‌اند و بعضی بازتر؛ اینجا قصه بازتر است و باید هم لفظ را دید هم فرآیند را. سؤال جلسه این است که چرا یوسفِ عزیز مصر به پدر پیام نفرستاد. پاسخ: قضاوت به باطن است؛ نصاب صبر یعقوب باید برسد؛ کید سرقت را خود خدا یاد داد. یوسف کنعانی در مصر خدمت می‌کند؛ ملت اسلام مرز خاک و خون نیست، ملت ابراهیم است. ظاهر را باید به‌جا آورد — میثاق، کار، پزشک — رزق را خدا می‌دهد. امیرالمؤمنین باطن می‌داند و به بینات و سوگندها قضاوت می‌کند؛ زره را از یهودی نمی‌گیرد؛ اسوه در ظاهر است نه در قضاوت باطن. امام حسین «إن الله شاء أن یراک قتیلا» را از سنخ مأموریت باطن می‌خواند. هبوط آدم باید می‌شد؛ شیطان سگِ خداست. گناه آدم در برزخ نزولی است مثل گناه در خواب. دعا ارتباط است نه فضولی؛ الحاح نکنید؛ خدا را بخوانید نه نردبان حاجت. تعجیل فرج تعجیل لوازم است: منتظران مصلح باید صالح باشند. در یونس باد موافق فرح می‌آورد نه توحید؛ طوفان که آمد مخلص می‌شوند و بعد از نجات بغی می‌کنند. شانس نداریم؛ دریا مأمور پست خداست؛ منچ و مارپله بچه را با شانس بار می‌آورند. تواب حکیم است. جنگ و ازدواج با شمارش هزینه وحی نمی‌خواهد. «نشاء» الکی نیست چون اجر محسنان ضایع نمی‌شود. اجر آخرت خیر است برای کانوا یتقون. خیرٌ گاهی افعل تعیین است نه تفضیل: بهشت نُزُل است در برابر زقوم؛ زقوم همین دنیاست.

فهرست مطالب

آغاز جلسه و تلاوت آیات پنجاه‌وپنج تا شصت‌وهفت
بعضی آیات مُدمَج‌اند و بعضی بازتر گفته شده‌اند
چرا یوسف بعد از عزیز مصر شدن به پدر پیام نفرستاد؟
یوسفِ کنعانی عزیزِ مصر است؛ ملت اسلام مرز خاک نیست
قضاوت به باطن: نصاب صبر یعقوب باید برسد
دیوار کهف و ارادهٔ پروردگار
فضولی در کار خدا؛ شهید همت و دعا بدون قصد
ظاهر را باید انجام داد؛ رزق را خدا می‌دهد
امیرالمؤمنین باطن می‌داند و به ظاهر قضاوت می‌کند
اسوه بودن در ظاهر است نه در قضاوت باطن
امام حسین: إن الله شاء أن یراک قتیلا
هبوط آدم باید اتفاق می‌افتاد؛ شیطان سگِ خداست
گناه آدم در برزخ نزولی بود؛ مثل گناه در خواب
دعا بخوانید؛ اصرار و الحاح نکنید
آقای امجد برای خودش دعا نکرد؛ تعجیل فرج یعنی تعجیل لوازم
یونس/۲۲: اوست که در خشکی و دریا سیرتان می‌دهد؛ شانس در کار نیست
تواب حکیم است؛ خدا را رودربایستی نگذارید
جنگ سی‌وسه‌روزه و ازدواج: دو دوتا چهارتا وحی نمی‌خواهد
فرح به باد موافق؛ بعد دعا با اخلاص؛ بعد بغی در زمین
نصیب برحمتنا من نشاء: نشاء الکی نیست
خیرٌ گاهی افعل تعیین است نه افعل تفضیل
أذلک خیر نزلا أم شجرة الزقوم
دعای پایان جلسه

نکات کلیدی

آیات عصمت در همین سوره مُدمَج‌اند؛ آیات امروز داستانی‌تر و بازترند. نگاه از بالا به کل فرآیند لازم است؛ قرآن داستان کتاب معمولی نیست.
«إِنِّى حَفِيظٌ عَلِيمٌ» همان متخصص متعهد جلسهٔ پیش است: هم امانت هم علم. قاعده همان است؛ پرسش امروز این است که حفیظ علیم چرا به کنعان نامه نمی‌نویسد.
یوسف در چاه وحی شنیده بود که برادران را از کارشان خبر خواهد داد. در خانهٔ عزیز و در زندان توانایی پیام نداشت؛ وقتی خودش عزیز شد توانایی داشت و باز پیام نفرستاد. این قضاوت ظاهر است؛ باطن چیز دیگری می‌گوید. ده روز مرخصی برای چشم ظاهر عقل است؛ برای باطن ممکن است دزدی از نصاب صبر باشد.
یوسف فلسطینی‌کنعانی عزیز مصر است. ملی‌گرایی خاک‌وخون ملاک دین نیست. ملت اسلام «ملة أبیکم إبراهیم» است: هرجا کار خدایی بکنی آب در آسیاب دین ریخته‌ای.
نصاب صبر یعقوب باید برسد. بنیامین هم باید جدا شود؛ چشم‌ها باید سفید شود تا از هشتاد فرسخی بوی یوسف بیاید. رایگان نمی‌دهند.
تهمت سرقت به برادر کار باطنی است. «کذلک کدنا لیوسف»: خدا این کید را یاد داد. قانون مصر دزد را به کار می‌گرفت تا جریمه بپردازد؛ با دین ملک نمی‌توانست برادر را بگیرد مگر اینکه خدا بخواهد.
خضر کشتی را سوراخ می‌کند، پسر را می‌کشد، دیوار را می‌سازد. «وما فعلته عن أمری». روایت: مهدی برای شکل‌گیری انقلاب به سبک خضر عمل می‌کند؛ مال را از خانه بیرون می‌کشد و نمی‌گوید قاعدهٔ ید فقهی است.
شهید همت: دعا می‌کنم قصد نمی‌کنم. فضولی در کار خدا نکن. حافظ: وظیفه‌ات دعا گفتن است و بس؛ در بند نشنید یا شنید مباش. الحاح یعنی فضولی. حد دعا دو سه بار است.
ظاهر را به‌جا بیاور: میثاق، کار، پزشک. رزق را خدا می‌دهد. «إن الحکم إلا لله علیه توکلت». موحد بیکار نمی‌نشیند؛ کار می‌کند و حکم را وامی‌گذارد.
نهج‌البلاغه: امور رام مقادیرند تا هلاکت در تدبیر باشد. امیرالمؤمنین باطن همه را می‌داند و نمی‌گوید تا به رسول خدا کافر نشوند. منذر بن جارود: دنیا را به خراب آخرت آباد کردی؛ اگر نامه درست باشد شتر اهل و بند کفش از تو بهتر است. آدم خوش‌تیپِ آینه و سشوار به درد مملکت‌داری نمی‌خورد.
پیامبر: إنما أقضي بینکم بالبینات والأیمان. امیرالمؤمنین زره را از یهودی نمی‌گیرد چون شاهد ندارد؛ قاعدهٔ ید. قسیم النار والجنة آنجاست؛ اینجا حاکم به ظاهر است. اسوه همین‌جاست.
«إلا حاجة فی نفس یعقوب قضاها»: حاجتی در نفس یعقوب برآورده می‌شود. خانواده باید به هم برسند بعد از آنکه همه امتحان پس دادند. اسوه در تهمت سرقت نیست.
امام حسین: إن الله شاء أن یراک قتیلا. «لا تلقوا بأیدیکم إلی التهلکة» ظاهر شریعت است؛ آنجا مأمور به باطن شده. ما حق نداریم به بهانهٔ علم باطن سر ببریم. علم باطن مجوز قتل برای ما نمی‌شود.
هبوط باید می‌شد. شیطان به امر خداست نه از دست‌رفته. آدم مصطفی است. شیطان سگِ خداست: ألم تر أنا أرسلنا الشیاطین علی الکافرین تؤزهم أزا. اگر گازت گرفت اهل خانه نبوده‌ای.
گناه آدم در برزخ نزولی است نه در این نشئه؛ وگرنه عصمت می‌ریزد. تشبیه: گناه در خواب و توبه در همان خواب. باطن در خواب ظهور می‌کند.
«قل ما یعبؤا بکم ربی لولا دعاؤکم»: دعا یعنی خواندن خدا. «وابتغوا إلیه الوسیلة» نه ابتغوا الله وسیلة. ادعونی یعنی مرا بخوان. دعای سحر درخواست دنیایی ندارد. از خدا، خدا را بخواه: خیر محض، علم، حکمت، تقوا.
آقای امجد برای سلامتی خودش دعا نکرد تا مادر شهید قسمش داد. تعجیل فرج یعنی تعجیل لوازم. منتظران مصلح باید صالح باشند؛ پاس‌دهنده را به دم مهاجم برسان. ظهور بی‌نصاب، و عتابِ «چرا نمی‌آیی»، برخورد غلط با غیبت است. راه ارادهٔ خدا از مسیر دعا می‌گذرد.
یونس/۲۲: هو الذی یسیرکم فی البر والبحر. طه/۳۹: فلیلقه الیم بالساحل؛ دریا مأمور پست است، سپاه خداست. شانس نداریم. منچ و مارپله متنشان خراب است چون بچه را با تاس بار می‌آورند.
تواب حکیم است. توبه تحت حکمت است نه رودربایستی هیئت. گناه ممکن است تا ماه‌ها آبرو و گچِ دست بماند؛ جا به‌اول کشیدن هم حکمت دارد.
دو دوتا چهارتا وحی نمی‌خواهد. وحی: سه هزار و پنج هزار ملک مسوّمین؛ إن یکونوا فقراء یغنهم الله؛ وما رمیت إذ رمیت. جنگ سی‌وسه‌روزه را شانسی نخوان.
فرح به ریح طیبه است نه به خدا. ریح عاصف که آمد مخلصین له الدین می‌شوند با لنکونن من الشاکرین. نجات که آمد یبغون فی الأرض بغیر الحق. خدا برای اتمام حجت اجابت می‌کند. اخلاصِ دمِ غرق اضطرار است نه اخلاص.
«نصیب برحمتنا من نشاء» الکی نیست؛ «ولا نضیع أجر المحسنین» قیدش است. «ولأجر الآخرة خیر للذین آمنوا وکانوا یتقون»: کانوا استمرار تقواست. وزارت اگر خدمت باشد خیر است؛ افق قرآن آن‌ور است. دهان از تمکین یوسف آب نیفتد.
صافات: قرین بد در وسط جحیم؛ لولا نعمة ربی لکنت من المحضرین. لولا فضل الله ما زکی منکم من أحد أبدا. لمثل هذا فلیعمل العاملون: جهت عمل آخرت است نه نمایش دستپخت و بانی‌شدن و بازدید اجباری.
أذلک خیر نزلا أم شجرة الزقوم: خیرٌ اینجا افعل تعیین است نه تفضیل. نُزُل پیش‌غذای بهشت است. زقوم نُزُل جهنم است و در همین دنیا هم خورده می‌شود.

اصطلاحات و منابع

اصطلاحات: متخصص متعهد / حفیظ علیم؛ مُدمَج و باز؛ قضاوت به ظاهر و قضاوت به باطن؛ نصاب صبر؛ کید الهی؛ دین المَلِک؛ قاعدهٔ ید؛ بینات و ایمان (سوگندها)؛ قسیم النار والجنة؛ اسوه در ظاهر نه در باطن؛ حاجة فی نفس یعقوب؛ ولایت و مأموریت باطن؛ برزخ نزولی؛ توّاب؛ الحاح در دعا؛ ابتغوا إلیه الوسیلة در برابر ابتغوا الله وسیلة؛ تعجیل فرج و نصاب ظهور؛ منتظران مصلح / صالحان؛ ریح طیبة و ریح عاصف؛ فرح / خرکیف؛ اتمام حجت؛ نشاء در برابر محسن؛ افعل تفضیل و افعل تعیین؛ نُزُل؛ شجرة الزقوم؛ کانوا یتقون (استمرار).

منابع نام‌برده در جلسه: قرآن (یوسف/۱۵، ۵۵–۶۸، ۷۶، ۸۴، ۹۴؛ حج/۷۸؛ کهف/۷۹–۸۲؛ بقره/۳۶، ۱۹۵؛ آل‌عمران/۳۳، ۱۲۴–۱۲۵؛ مریم/۸۳؛ فرقان/۷۷؛ مائده/۳۵؛ غافر/۶۰؛ یونس/۲۲–۲۳؛ طه/۳۹؛ انفال/۱۷؛ نور/۲۱، ۳۲؛ صافات/۵۰–۶۴)؛ المیزان علامه طباطبایی (هبوط و ضرورت فریب آدم)؛ نهج‌البلاغه (تذل الأمور للمقادیر حتی یکون الحتف فی التدبیر؛ والله لو شئت أن أخبر کل رجل…؛ نامه به منذر بن جارود عبدی: تعمر دنیایک بخراب آخرتک)؛ حدیث نبوی «إنما أقضي بینکم بالبینات والأیمان»؛ سخن امام حسین «إن الله شاء أن یراک قتیلا»؛ روایت عمل مهدی به سبک خضر در آغاز انقلاب؛ حافظ («حافظ وظیفه‌ات دعا گفتن است و بس»)؛ سیره و سخن شهید همت دربارهٔ دعا بدون قصد؛ آقای امجد و دعا نکردن برای سلامتی خود؛ دعای سحر؛ اشاره به سید مهدی بحرالعلوم؛ جنگ سی‌وسه‌روزه و تانک مرکاوا (برای رد تحلیل شانسی)؛ جلسهٔ پنجشنبه (تیک آیات صافات).

خلاصه توسط مدل از متن کتابیِ جلسه — نقل مستقیم طولانی از عربی لازم نیست.