دروس سخنرانی

خلاصهٔ کوتاه

جلسۀ بیست‌وپنجم تفسیر سورۀ یوسفِ حجت‌الاسلام قاسمیان از صفحۀ دویست‌وچهل‌ودو، آیات شصت‌ودو تا شصت‌وهفت است و آیۀ شصت‌وهشت را در همان موج توحید می‌خواند؛ قصه فرعی است. یوسف به فتیان می‌گوید بضاعت را در رحال بگذارید تا چون به اهل برگشتند کرم را بشناسند و بازگردند؛ برادران پیش پدر «یا أبانا منع منا الکیل» می‌شوند و همان «إنا له لحافظون» چاه را برای بنیامینِ حداقل سی‌ساله تکرار می‌کنند. یعقوب همهٔ داستان را می‌داند و باز مأمور به ظاهر است: هل آمنکم علیه، موثق من الله، از یک در نروید، و همان دم فالله خیر حافظا و إن الحکم إلا لله و وما أغنی عنکم من الله من شیء. دو فضای توحیدی کنار هم‌اند: بهترین است پس دیگران هم در صفت‌اند، و حکم فقط از آنِ اوست؛ عزت جمیعاً لله است و در منافقون برای رسول و مؤمنین هم پخش می‌شود — موج و کانال فیض، مثل ایستادن جلوی ضریح. چشم‌زخم و سحر به اذن الله اثر دارند ولی راهکار دین رمال نیست؛ کرامت در تواضع است نه نمایش روی هوا. توکل بستن زانوی اشتر است نه قفل‌زدن و باقی را سپردن؛ فقیر ستون‌فقرات‌شکسته است؛ رضا بالاتر از توکل است. آیۀ شصت‌وهشت امضا می‌کند: رفتند و هیچ کفایت نکرد مگر حاجتی در نفس یعقوب؛ علم را لما علمناه به خدا برمی‌گرداند. قیافه‌گرفتن از سواد کار قارون است؛ مقام وقایه بدی را خودت بگیر خوبی را خدا. مستجاب‌الدعوه فله‌ای دعا نمی‌کند؛ فوت روی آب سریان نفس است نه روشن‌فکری. ادب مع‌الله به جلسۀ بعد ماند.

فهرست مطالب

آغاز جلسه، فاتحه و تلاوت آیات شصت‌ودو تا شصت‌وهفت
از آیهٔ شصت‌ویک: «سنراود عنه أباه» و بنیامین
احسان به والدین؛ گیر ما عقب‌تر از شقوق فقهی است
بزنگاه‌ها و «إنما استزلهم الشیطان ببعض ما کسبوا»
«وقال لفتیانه»: کرم پنهان برای رجوع
مجری داستان بودن
«یا أبانا منع منا الکیل»: لوس‌کردن نزد پدر
«إنا له لحافظون»؛ همان جملهٔ چاه
یعقوب مأمور به ظواهر است؛ علم و گریه
حال و «صوفی ابن الوقت باشد»
فیض تا اعضا و جوارح؛ سماع و سعی
«هل آمنکم علیه»؛ «فالله خیر حافظا»
داستان به گزارش وحیانی، نه قصهٔ کودکان
دو فضای توحیدی: «خیر حافظا» و «إن الحکم إلا لله»
عزت همه از خداست
عزت خدا و رسول و مؤمنین
کانال کولر و ضریح امام رضا علیه‌السلام
«خیر الماکرین» و حکم فقط از آنِ خدا
گشودن متاع؛ «ما نبغی» و کیل بعیر
موثق من الله؛ قسم و شرایط اضطراری قرارداد
قسم امروز و قسم دیروز
«لا تدخلوا من باب واحد»
چشم‌زخم؛ مرز خرافه را صادق مصدَّق تعیین می‌کند
ایستگاه بازرسی مصر
«وما أغنی عنکم من الله من شیء»
توکل: ببند و توکل کن
فقیر یعنی ستون فقرات شکسته
توکل، رضا، تسلیم؛ ابوذر و امیرالمؤمنین
آیهٔ شصت‌وهشت: حاجتی در نفس یعقوب
علم از خداست؛ قیافه‌گرفتن از سواد حماقت است
قارون و «هذا من فضل ربی»
مقام وقایه
مستجاب‌الدعوه و نگاه به عوالم دیگر
فوت کردن دعا در آب و نبات؛ سریان در نفس
دعای پایان جلسه

نکات کلیدی

بنیامین حداقل سی سالش است؛ بیست سال از چاه گذشته. «سنراود عنه أباه» یعنی روی مخ پدر راه می‌رویم. احسان به والدین وقتی کسی بزرگ شد از گردن نمی‌افتد. گیر ما شقوق عالمانۀ طلاق‌به‌امرِ پدر نیست؛ بدوبیراه و دست بلند کردن و پرخاش است. احد را شیطان با «بعض ما کسبوا» لغزاند. کسی که بیانات روزمره را خراب می‌کند حق ندارد در بزنگاه بگوید هدایتم کن. «ومن یؤمن بالله یهد قلبه».
«فتیان» جوانمرد است نه برده با لفظ خوار. بضاعت را در رحل بگذارید تا وقتی به اهل برگشتند بشناسند پیش کریم رفته‌اند؛ صدقه را گاهی رو در رو نده. غایت «لعلهم یرجعون» است. پیشنهاد برادر را پیش از گشودن متاع می‌دهند؛ بعد «ما نبغی». نمیر آذوقه است؛ کیل بعیر یک بار شتر اضافه؛ کیل یسیر یا آنچه آوردیم کم بود یا برای عزیز مصر آسان است.
یوسف می‌داند، یعقوب می‌داند؛ مجری داستان‌اند، تابع النعل بالنعل. بنده‌های بزرگ — نه فقط نبی و امام — گاهی دقیق می‌دانند این مریض خوب نمی‌شود، نه مثل احتمال پزشک؛ دعا می‌کنند آهسته. علم به پایان، تکلیف ظاهر را برنمی‌دارد. «إنا له لحافظون» همان جملۀ چاه است؛ حالا نوبت بنیامین. صبر ایوب باید به نصاب برسد.
اگر هدف را می‌داند چرا گریه می‌کند؟ چون خدا تضرع دوست دارد. «فلولا إذ جاءهم بأسنا تضرعوا». نخواستن تعنت است. انبیا می‌دانند به بهشت می‌روند و باز استغفار می‌کنند چون خدا دوست دارد. گریۀ بیست‌ساله فقط عاطفه نیست؛ «وابیضت عیناه من الحزن فهو کظیم». علم باطنی از حکم ظاهر معاف نمی‌کند.
حال تعیین می‌کند. صوفی ابن‌الوقت. عبا کج می‌ماند چون حال اقتضا ندارد جلوی آن وجود بایستد. خنده وسط سخن اگر حال آمد همان‌جا. سفره یک موقع دست زدن بی‌ادبی است یک موقع دست نزدن. کار پاکان را قیاس از خود مگیر. فرق حال و هوس: حال از فیض می‌آید. فیض تا جوارح می‌آید؛ صورت نورانی می‌شود. سماع از سر نتوانستن است نه شروع کردن. هرولۀ صفا و مروه همین را دارد. انبیا دریایی‌اند که با کاسۀ آب موج برنمی‌دارند؛ ولی را اگر دیدی چرخید خط‌کش فقه رقص نگذار.
داستان یوسف را بلدی یعنی قصه را بلدی فایده ندارد؛ حسین‌کرد شبستری را هم بلد باش. داستان نبی به گزارش وحیانی مهم است نه کتاب کودکان. فیلم یوسف کشش «إنه لذو علم لما علمناه» را ندارد؛ فیلم قوس دراماتیک می‌سازد، وحی قوس توحید.
دو فضا کنار هم‌اند: «فالله خیر حافظا وهو أرحم الراحمین» — افعل تفضیل یعنی دیگران هم حافظ‌اند، خدا بهترین است (خیر الفاتحین، الرازقین، الغافرین، الناصرین، الفاصلین، الماکرین) — و «إن الحکم إلا لله». نساء/۱۳۹ عزت جمیعاً مال خداست؛ منافقون/۸ عزت مال خدا و رسول و مؤمنین. هر دو درست است: موج‌اند، کانال فیض‌اند. جلوی ضریح می‌ایستی چون آنجا کانال است؛ باد را کولر می‌زند نه کانال. ایستادن جلوی ضریح شرک نیست؛ گمان اینکه باد از آهن می‌آید شرک است. جان فدای آنکه ناپیداستی. مکرشان نزد خداست؛ خدا خیر الماکرین است.
یعقوب نمی‌فرستد تا موثقا من الله بگیرند. امروز قسم به صد و بیست‌وچهار هزار پیغمبر پشیزی نمی‌ارزد. «لا تجعلوا الله عرضة لأیمانکم». امام باقر علیه‌السلام برای چند هزار دینار مهریه قسم نخورد. در بازار قدیم به سبیل قسم می‌خوردند و پای حرف می‌ایستادند. «إلا أن یحاط بکم» قوۀ قاهرۀ قراردادهاست. «الله علی ما نقول وکیل».
از یک در نروید دو توجیه دارد. یکی چشم‌زخم: ده برادر رشید در مملکت قحطی‌زده. مرز خرافه را صادق مصدَّق تعیین می‌کند. قلم/۵۱ نزدیک بود کفار پیامبر را با چشم بلغزانند. سحر در بقره/۱۰۲ میان زن و شوهر جدایی می‌اندازد؛ هیچ ضرری مگر به اذن الله، مثل چاقو. راهکار دین صدقه و دعا و احسان به والدین است نه رمال. سحر علوم محرّمه است و واجب کفایه برای عده‌ای که باید باطل کنند؛ شما نیستید. خودآموزی خانه‌ات را به هم می‌ریزد؛ نوعاً خودشان تباه می‌شوند. رفتن روی هوا فن است نه عظمت دین؛ نمایش زاویه‌ای و استخارۀ مجلسی دعوت به خود است. کرامت در تواضع است. توجیه دوم ایستگاه بازرسی مصر: ده نفر با هم تابلو می‌شوند. پیام: جایی که اجتماع‌تان حساسیت بی‌خود می‌سازد پخش شوید؛ مفید و شریف زمان استاد لشکر وارد تالار ابن‌سینا.
«وما أغنی عنکم من الله من شیء»: مشاورۀ توحیدی می‌گوید بکن، من هیچ‌چیز کفایت نمی‌کنم؛ شب تضرع هم بکن. نسخۀ هو الشافی. داستان امضا کرد: رفتند از همان‌جا که پدر گفت و هیچ کفایت نکرد مگر حاجتی در نفس یعقوب.
توکل ناقص ما این است که قفل را زدیم باقی را می‌سپاریم. ببند و توکل کن؛ با توکل زانوی اشتر ببند. قفلیّت قفل هم به اذن الله است. «علیه توکلت» تقدیم حصر است: فقط بر او. فقیر بی‌مال نیست — آن فاقد است؛ فقیر ستون فقراتش شکسته. توکل خواستن از وکیل است. رضا «پسندم آنچه جانان پسندد». ابوذر فقر را از غنا بیشتر دوست دارد — مقتضای حال اوست. امیرالمؤمنین: رحم الله أباذر؛ ما هرچه او بدهد همان را دوست داریم. این بالاتر است. اگر به حالتان نخورد نفی نکنید.
«إلا حاجة فی نفس یعقوب قضاها». «وإنه لذو علم لما علمناه»: سر تا ته را می‌دانست، ما یادش داده بودیم؛ طعنه نزن که گریه نمایش است. الرحمن علم القرآن. کاتب «کما علمه الله» بنویسد و ابا نکند. سواد مال تو نیست؛ یک آجر حافظه را می‌پرد. اول نطفه آخر جیفه قیافه نگیرد. قارون «إنما أوتیته علی علم عندی». «هذا من فضل ربی لیبلونی أأشكر أم أکفر» تیک شکر است. «ما أصابک من حسنة فمن الله وما أصابک من سیئة فمن نفسک».
مقام وقایه یعنی سپر: بدی را خودت بگیر، خوبی را خدا بگیر. افسردگی نمی‌آورد؛ سر تا پا شور است. ولی خدا فلوکستین نمی‌خورد؛ سرخود قطع نکن گردن استاد. یک نفر با «ألا بذکر الله تطمئن القلوب» قطع کرد و گفت هیچیم نشد. عصبانیت را یک بار تیروئید هم چک کن؛ زمینۀ جسمی را انکار نمی‌کنیم.
مستجاب‌الدعوه فله‌ای دعا نمی‌کند؛ به عوالم بالاتر نگاه می‌کند: خوب‌شدنی دعا می‌کند، مردنی گاهی نمی‌کند. کرامت دیدن آن عوالم است. اگر گیر دادی از باب «ادعونی» دعا می‌کند چون ردیفش دعا است. فوت روی آب و نبات خرافات روشن‌فکری نیست؛ اسرار دعا قابلیت سریان در نفس دارد. آنجا که گفته‌اند بدمید، بدمید. بسم‌الله بگو بدم به غذا. ادب مع‌الله ریشه در نوع خطاب است؛ این جلسه همان ریشه را در عمل یعقوب دیدید. جلسۀ بعد آیات خطاب. خیر حافظا را از إن الحکم إلا لله جدا نکنید؛ جدا که کردید قصه می‌شود.

اصطلاحات و منابع

اصطلاحات: فتیان و فتوت؛ بضاعت در رحل؛ لعلهم یرجعون؛ مجری داستان / تابع النعل بالنعل؛ سنراود عنه أباه؛ إنا له لحافظون؛ مأمور به ظاهر؛ حال / صوفی ابن‌الوقت؛ فیض تا جوارح؛ سماع از نتوانستن؛ خیر حافظا و افعل تفضیل؛ إن الحکم إلا لله؛ عزت جمیعاً و عزت خدا و رسول و مؤمنین؛ کانال فیض / ضریح؛ خیر الماکرین؛ نمیر و کیل بعیر و کیل یسیر؛ موثق من الله؛ عرضة لأیمان؛ قوۀ قاهره / إلا أن یحاط بکم؛ چشم‌زخم؛ صادق مصدَّق؛ علوم محرّمه و واجب کفایۀ سحر؛ دعوت به خود؛ مشاورۀ توحیدی / وما أغنی؛ هو الشافی؛ ببند و توکل کن؛ تقدیم حصر؛ فقیر در برابر فاقد؛ توکل و رضا و تسلیم؛ حاجة فی نفس یعقوب؛ لما علمناه؛ علی علم عندی / هذا من فضل ربی؛ حسنه از خدا و سیئه از نفس؛ مقام وقایه؛ مستجاب‌الدعوه؛ سریان دعا در نفس؛ ادب مع‌الله.

منابع نام‌برده در جلسه: قرآن (یوسف/۱۲، ۶۱–۶۸، ۸۴؛ آل‌عمران/۵۴، ۱۵۵؛ تغابن/۱۱؛ انعام/۴۳؛ نساء/۷۹، ۱۳۹؛ بقره/۱۰۲، ۱۶۵، ۲۲۴، ۲۸۲؛ منافقون/۷–۸؛ فتح/۷؛ ابراهیم/۴۶؛ قلم/۵۱؛ فاطر/۱۵؛ رحمن/۱–۲؛ قصص/۷۸؛ نمل/۴۰؛ رعد/۲۸؛ غافر/۶۰)؛ روایت امام صادق از امام باقر دربارۀ نخوردن قسم برای مهریه؛ مولوی «با توکل زانوی اشتر ببند»؛ سخن ابوذر دربارۀ دوست داشتن فقر و مرض و کلام امیرالمؤمنین «رحم الله أباذر»؛ لالی و ارزش پسر در آن جامعه؛ فارغ‌التحصیلان مفید در دانشگاه شریف و تالار ابن‌سینا؛ جلسات پنجشنبه (چشم‌زخم و تأثیر شیطان در مریضی)؛ فیلم یوسف؛ ادب مع‌الله موکول به جلسۀ بعد.

خلاصه توسط مدل از متن کتابیِ جلسه — نقل مستقیم طولانی از عربی لازم نیست.