دروس سخنرانی

خلاصهٔ کوتاه

جلسهٔ بیست‌وهفتم تفسیر سورهٔ یوسفِ حجت‌الاسلام قاسمیان ادامهٔ آیهٔ هفتادوشش تا آستانهٔ هشتاد است. «إلا أن یشاء الله» بیان توحیدی است نه رخنه در قانون ملک و نه فراموشی پیامبر؛ «سنقرئك فلا تنسى إلا ما شاء الله» را به محکم «و ما کان ربک نسیا» برمی‌گردانند و داستان غرانیق کنار می‌رود. هر جا علم است سخن از درجات است؛ مجادله/۱۱ مؤمن را درجه و عالم را درجات می‌برد. تفسحوا فی المجالس: جا باز کنید تا خدا جا باز کند؛ رزق دست خداست نه رقیب بازار. علم داستان‌دانی فیلم هندی نیست؛ علم استخراج سنن و خشیت است. «فوق کل ذی علم علیم» دست بالای دست نیست: یعقوب و یوسف ذو علم‌اند، خدا علیم است بلکه علم است؛ موج از دریاست. برادران تهمت سرقت کودکی را زنده می‌کنند؛ یوسف «فأسرها فی نفسه» در دل می‌گوید «أنتم شر مکانا» — روح معنا: گفتن و دیدن اعم از صوت و قرنیه‌اند. مکان یعنی منزلت؛ افعل تعیین نه تفضیل. هتاکی دین جواب ندارد. یوسف عزیز است نه ملک. «إنا نراک من المحسنین» و «جعلنی مبارکا أین ما کنت». معاذالله مثل صحنهٔ زلیخاست؛ کفالت یکی به جای بنیامین ظلم است چون با او هماهنگ شده. در زبان یوسف سرقت نیست: وجدنا متاعنا عنده. آیات ۸۰–۸۲ برای جلسهٔ بعد می‌ماند. ظرف سؤال را خدا پر می‌کند؛ خواجهٔ پارسا: اگر نخواستی داد ندادی خواست. پرمطالعه قدح است؛ امام و حاجی سبزواری کم‌کتاب و پُردقت بودند. عهد الست جوش خورده؛ دعا با تقدیر نمی‌جنگد.

فهرست مطالب

آغاز جلسه و تلاوت آیات هفتادوشش تا هشتادودو
ادامهٔ آیهٔ هفتادوشش؛ إلا أن یشاء الله بیان توحیدی است نه استثناء واقعی
سنقرئك فلا تنسى؛ استثناء توحیدی، نه فراموشی پیامبر
نرفع درجات من نشاء؛ هر جا علم است سخن از درجات است
رزق دست خداست؛ جا باز کنید تا خدا جا باز کند
إذا قیل انشزوا فانشزوا؛ مؤمن را درجه می‌برد، عالم را درجات
فوق کل ذی علم علیم؛ دست بالای دست بسیار است نیست
ذو علم برای یعقوب و یوسف؛ علیم برای خدا
تمثیل موج و دریا؛ خدا در متن علم تو حاضر است
إن یسرق فقد سرق أخ له؛ تهمت سرقت از کودکی
فأسرها یوسف فی نفسه؛ روح معنا و گفتن در دل
أنتم شر مکانا؛ منزلت، نه مکان جغرافیایی
افعل تفضیل و افعل تعیین
یا أیها العزیز؛ عاطفه، شیخ کبیر، و ملک نبودن یوسف
جعلنی مبارکا أین ما کنت؛ دعای عیسی
معاذ الله؛ ضمان، کفالت، و هماهنگی با بنیامین
وجدنا متاعنا عنده؛ در زبان یوسف سرقت نیست
فلما استیأسوا منه؛ این آیات می‌ماند برای جلسهٔ بعد
آتاکم من کل ما سألتموه؛ ظرف سؤال را خدا پر می‌کند
الهی اگر نخواستی داد ندادی خواست
پرمطالعه بودن قدح است نه مدح
دعای پایان جلسه

نکات کلیدی

«ما کان لیأخذ أخاه فی دین الملک إلا أن یشاء الله» قانون مصر اجازه نمی‌داد برادر را نگه دارد. «إلا أن یشاء الله» استثناء عملی در آیین فرعون نیست؛ زبان توحیدی قرآن است که زمام را به خدا برمی‌گرداند. «إلا» را فوراً رخنه در عصمت یا قانون نخوانید.
«سنقرئك فلا تنسى إلا ما شاء الله» (اعلی/۶–۷) از آن درنمی‌آید که پیامبر وحی را فراموش می‌کند. محکم: «و ما کان ربک نسیا» (مریم/۶۴) و «لا یضل ربی ولا ینسى» (طه/۵۲). تو یادت نمی‌رود چون خدا می‌خواهد یادت نرود.
داستان غرانیق و القای شیطان در سورهٔ نجم، با متشابه حج/۵۲ («إذا تمنی ألقی الشیطان فی أمنیته») اگر به محکم برنگردد پیامبر را متهم می‌کند. لات و عزّی و منات در دهان پیامبر نمی‌رود. متهم ردیف اول پیامبران در نقل‌ها پیامبر است؛ مبانی که باشد خلط نمی‌شود.
هر جا ایمان محض است «درجه»؛ هر جا علم است «درجات». رمز قرآنی. مجادله/۱۱ صفحهٔ ۵۴۳: تفسحوا فی المجالس فافسحوا یفسح الله لکم. جا بدهید خدا جا باز می‌کند؛ در مجلس شلوغ قابل آزمون است. در محضر پیامبر گشاد و چهارزانو می‌نشستند.
برداشت باطنی آقای امجد از همان آیه: برای آدم‌ها جا باز کنید که وارد کار شوند؛ انحصار موقعیت نکنید. رزق دست خداست.
پدرخانم استاد مغازه را ساعت چهار می‌بست تا بقیه هم بفروشند. لاستیک را گران خریده بود؛ به مشتری می‌گفت من گران می‌فروشم، او ارزان‌تر خریده ارزان‌تر می‌فروشد. فطرت صداقت را می‌پسندد؛ صداقت خودش مشتری آورد.
آب رودخانه اگر بایستد می‌گندد. رشتهٔ اقتصاد می‌گوید رقبا را حذف کن؛ قرآن می‌گوید این رفیق راه است نه رقیب رزق. تجربهٔ بازار استاد: رزق بسته نمی‌شود، بیشتر می‌شود.
گرداندن تماس همکار روی تلفن خود و نگه داشتن چند پذیرش دانشگاه برای اینکه به دیگری نرسد، حماقت غیرتوحیدی است. خدا کسی را بخواهد بالا ببرد عهدی جلودار نیست.
«إذا قیل انشزوا فانشزوا»: این‌قدر به پیامبر گیر ندهید؛ خسته می‌شود و رویش نمی‌شود بگوید بلند شوید.
تمییز محذوف در مجادله: یرفع الله الذین آمنوا منکم درجة والذین أوتوا العلم درجات. مؤمن درجه؛ مؤمن عالم درجات. عالم بودن شعر و تاریخ عرب و داستان خالی یوسف نیست.
داستان یوسف اگر فقط قصه باشد فیلم هندی است: گم می‌کنند پیدا می‌کنند بغل می‌کنند. مصائب مسیح و اخراجی‌ها نمونهٔ بی‌محتوا: یکی زدن مداوم، یکی جوک جبهه. عاشورا اگر همین‌قدر بی‌محتوا تصویر شود به درد نمی‌خورد.
علم یعنی تحلیل وحیانی داستان انبیا یا مشروطه یا حزب‌الله؛ سنن الهی. «إنما یخشی الله من عباده العلماء». «إن أکرمکم عند الله أتقاکم» هم علم آیه‌نماست. حفظ قیافه تحت اسم حفیظ خلاف اقتضای پاشیدگی ماده است؛ از آن یاالله درآید علم است.
«فوق کل ذی علم علیم» ترجمهٔ ضرب‌المثل دست بالای دست بسیار است نیست. فوق همهٔ ذوعلم‌ها خدای علیم است. درصد دانستن (ده، چهل، صد) مال پیامبر است نه خدا.
پیامبر و مؤمنان عمل را می‌بینند (توبه/۱۰۵). نهج‌البلاغه: اگر بخواهم مخرج و مولج هر کس را بگویم می‌گویم؛ لو کشف الغطاء ما ازددت یقینا. این پرده نداشتن مال معصوم است. خدا علیم به معنای ذاتِ دارای علمِ اکتسابی نیست؛ خدا خودِ علم است.
کمال الاخلاص نفی الصفات عنه (خطبهٔ ۱). در ما صفت غیر موصوف است؛ در خدا یکی است. هشام بن حکم خدا را «سمیع بصیر» گفت؛ امام صادق گفت این با مخلوق مشترک است؛ بگو هو علم، هو نور، هو حیاة. برگشت أعلم الناس به توحید شد.
قرآن به یعقوب می‌گوید «إنه لذو علم لما علمناه» (یوسف/۶۸)؛ علیم را در همین سیاق برای خدا می‌گذارد. اگر به بقیه علیم بگویید به او باید علم بگویید. علیم خدا و علیم غیر دو مفاد دارد.
تمثیل موج: موج ده متری اقیانوس و کف ساحل هر دو متن دریا در موطن موج حاضر است. پیامبر موج بلند است؛ ما کف پر سر و صدا. علم تو به واسطهٔ حضور اوست.
الله نور است نه نورانی (نور/۳۵). بقیه یمشی علی نوره. منطقهٔ عمی / عنقا شکار کس نشود: ذات حق منطقهٔ ممنوعه است. زیارت رجبیه: لا فرق بینک و بینهم إلا أنهم عبادک و خلقک. علی چیزی از خدا کم ندارد ولی بنده است. جملات «الله می‌شوند» خطر کفر دارد.
برادران: اگر بنیامین می‌دزدد، برادری از پیش دزدیده (یوسف). روایت کمربند/شال عمه که به کمر کودک بست تا پیشش بماند؛ تهمت سرقت کودکی. داستان فرعی است ولی تهمت زنده شد.
«فأسرها یوسف فی نفسه ولم یبدها لهم قال أنتم شر مکانا»: در دل گفت نه به آنها؛ وگرنه طرح کید لو می‌رفت. روح معنا / وضع لفظ برای معانی عام: دیدن اعم از شبکیه است (خواب دیدم؛ مسئله را این‌جوری می‌بینم). گفتن اعم از صوت است (تو دلم گفتم). کن فیکون گفتن خدا زبان بشری نیست. پنجشنبه سلام و صلوات از همین رمز؛ شاهد یونس/۱۰.
مکان در «شر مکانا» منزلت است نه جغرافیا؛ شاهد «فخذ أحدنا مکانه» و مائده/۶۰ «أولئک شر مکانا». ترجمهٔ بهرام‌پور: جایگاه. صفحهٔ ۱۱۷–۱۱۸.
مسخره و هتاکی غیر بحث علمی است. فتح مکه همه را بخشید مگر چند نفر که از دین جوک می‌ساختند. پایگاه خلاف و عکس داغون جواب علمی ندارد. نماز را هزو و لعب گرفتن محور حمله است چون نماز محور احکام است (مائده/۵۷–۵۸). اهل کتاب خرده می‌گیرند که ما به خدا و کتب آنها ایمان آوردیم و اکثرشان فاسق‌اند (۵۹–۶۰).
افعل تفضیل غیر افعل تعیین. «أذلک خیر نزلا أم شجرة الزقوم» زقوم را خوب نمی‌شمارد. «أنتم شر مکانا» یعنی شما بدید، تعیین است.
یوسف عزیز است نه ملک. برادران روی عاطفه کار می‌کنند: أب شیخ کبیر. «إنا نراک من المحسنین» دیدن احسان با روح معناست. در زندان هم همین را گفتند (یوسف/۳۶). مؤمن هرجا لایقش باشد با برکت است؛ ابوذر رئیس نمی‌شود چون این کاره نبود.
عیسی: «جعلنی مبارکا أین ما کنت» (مریم/۳۱). فقط در گهواره برای تثبیت نبوت حرف زد نه سخنرانی همیشگی. انعام/۸۳–۸۴ سلسلهٔ پیامبران را محسنین می‌خواند و دوباره «نرفع درجات من نشاء».
معاذالله اینجا نظیر معاذالله زلیخاست (یوسف/۲۳)؛ اعوذ بالله نیست. ضمان مال است، کفالت تن. یکی از برادران کفیل بنیامین شود قانوناً ممکن است؛ یوسف پناه می‌برد چون با بنیامین هماهنگ کرده او را نگه دارد. عوض کردن فرد ظلم است: إنا إذا لظالمون. کلمه‌به‌کلمه حکمت است نه تعارف.
مؤذن می‌گوید إنکم لسارقون (یوسف/۷۰). زبان یوسف سرقت ندارد: وجدنا متاعنا عنده. بنیامین ندزدیده؛ طرح روی پیدا شدن کالا سوار است نه تهمت.
استیأسوا / خلصوا نجیا و آیات ۸۱–۸۲ برای هفتهٔ بعد. جلسهٔ بعد آخرین جلسهٔ تفسیر یوسف است؛ بعد امتحانات؛ تابستان کلاس قرآن. پنجشنبه هم برقرار.
نساء/۷۸–۷۹ پشتوانهٔ عدد معلّا: کل من عند الله؛ حسنة از خدا سیئة از نفس. حافظ: هرچه هست از قامت ناساز بی‌اندام ماست. ابراهیم/۳۴: آتاکم من کل ما سألتموه. نعلبکی و دیگ و استخر را پر می‌کند؛ کم بودن از ظرف است. سؤال حقیقی نه لفظ.
خواجهٔ پارسا در شرح فصوص: الهی اگر نخواستی داد ندادی خواست. روایت: بلا وقتی در شرف رفع است که ملهم به دعا شوی. قاعدهٔ صددرصد طبیعی نیست؛ حال اضطرار. دعا با تقدیر نمی‌جنگد.
عهد الست: پیامبر برترین مخلوق را خواست؛ ما بخورنمیر. جبر نیست؛ خودمان خواستیم. خیار مجلس و خیار حیوان گذشته؛ معامله جوش خورده. «من قبل أن نبرأها» (حدید/۲۲) را به جبر نکشید.
زیاد مطالعه قدح است مثل پرخوری. پرمطالعه در تجربهٔ استاد یعنی سطحی. هشت ساعت کار علمی حداکثر یک ساعت خواندن و هفت ساعت هضم. امام خمینی کتاب قرض می‌کرد؛ مختصر کتاب اولیه. حاج ملاهادی سبزواری صاحب منظومه نصف قفسه داشت. تدبر مثل دقت جوجه. أوتوا العلم درجات دستگاه هضم است نه قفسه.

اصطلاحات و منابع

اصطلاحات: إلا أن یشاء الله (بیان توحیدی نه استثناء عملی)؛ غرانیق؛ تفسحوا / یفسح الله؛ انشزوا؛ درجه و درجات؛ تمییز محذوف؛ علم آیه‌نما و خشیت؛ ذو علم و علیم؛ وحدت ذات و صفت؛ نفی الصفات؛ هو علم هو نور هو حیاة؛ الله نور نه نورانی؛ موج و دریا؛ منطقهٔ عمی / عنقا؛ عبادک و خلقک؛ روح معنا / وضع لفظ برای معانی عام؛ أسرّها فی نفسه؛ مکان و مکانت؛ افعل تفضیل و افعل تعیین؛ هزو و لعب؛ عزیز نه ملک؛ محسنین؛ مبارک أین ما کنت؛ معاذالله و اعوذ بالله؛ ضمان و کفالت؛ وجدنا متاعنا عنده در برابر سارقون؛ عدد معلّا؛ ظرف سؤال؛ آتاکم من کل ما سألتموه؛ اگر نخواستی داد ندادی خواست؛ عهد الست؛ خیار مجلس؛ پرمطالعه و هضم.

منابع نام‌برده در جلسه: قرآن (یوسف/۲۳، ۳۶، ۶۸، ۷۰، ۷۶–۸۲؛ اعلی/۶–۷؛ مریم/۲۹–۳۱ و ۶۴؛ حج/۵۲؛ نجم/۱۹–۲۰؛ طه/۵۲؛ مجادله/۱۱؛ حجرات/۱۳؛ فاطر/۲۸؛ توبه/۱۰۵؛ نحل/۷۸؛ نور/۳۵؛ مائده/۵۷–۶۰؛ صافات/۶۲؛ انعام/۸۳–۸۴؛ نساء/۷۸–۷۹؛ ابراهیم/۳۴؛ یس/۸۲؛ یونس/۱۰؛ حدید/۲۲)؛ نهج‌البلاغه خطبهٔ ۱ (کمال الاخلاص نفی الصفات) و «لو کشف الغطاء» و خبر مخرج و مولج؛ زیارت رجبیه؛ روایت هشام بن حکم نزد امام صادق؛ آقای امجد (جا باز کردن؛ علی بنده است)؛ پدرخانم استاد و مغازه و لاستیک؛ گرداندن تماس تلفن و درخواست پذیرش دانشگاه؛ فیلم مصائب مسیح و اخراجی‌ها؛ قرآن بهرام‌پور (جایگاه)؛ فتح مکه و جوک‌سازان دین؛ دعای عیسی؛ ضمان و کفالت فقهی؛ حافظ و شجریان (قامت ناساز)؛ خواجهٔ پارسا شرح فصوص؛ امام خمینی و قرض کتاب؛ حاج ملاهادی سبزواری منظومه؛ عدد معلّا (ادامهٔ جلسات قبل)؛ اعلام آخرین هفته و کلاس تابستان.

خلاصه توسط مدل از متن کتابیِ جلسه — نقل مستقیم طولانی از عربی لازم نیست.