خلاصهٔ کوتاه
این جلسه ادامهٔ توحید افعالی است و پرسش از نسبت شرور با خدا را می‌گشاید. اصل خلقت همه چیز حسن است (أحسن کل شیء خلقه). بدی یا از کمبود کمال است یا از ضرر نسبی به دیگری؛ خود شیء فی‌نفسه شر نیست. ضرر امری عدمی است — گرفتن نعمت — و آنچه به خدا بازمی‌گردد امساک رحمت است نه دادن بدی. با این حال رسیدن بلاها به انسان‌ها با اراده و کسب خود ایشان پیوند دارد؛ مجتمع چون نفس واحد است و بلا فقط به ظالمین نمی‌رسد. آیات شوری/۳۰ و رعد/۱۱ این حقیقت را صریح بیان می‌کنند؛ عقل جزئی به‌تنهایی به آن نمی‌رسد.
فهرست مطالب
1. مقصود توحید و پرسش از شر در پرتو آیات نساء 2. أحسن کل شیء خلقه و خیر بودن اصل خلقت 3. دو جهت نسبی بودن بدی: کمبود و ضرر 4. مثال‌های زلزله، سرما، گرما و آتش 5. ضرر به‌مثابه امر عدمی و گرفتن وجود 6. امساک رحمت در برابر دادن شر 7. دخالت اراده و انتخاب انسان و بلای جمعی 8. آیهٔ مصیبت بما کسبت أیدیکم (شوری) 9. آیهٔ تغییر قوم تا تغییر انفس (رعد) 10. جمع‌بندی نسبت حسنه و سیئه
نکات کلیدی
- هیچ شیئی در اصل خلقتش بد نیست؛ حسن فراگیر است.
- بدی نسبی است: کمبود کمال یا ضرر به دیگری.
- ضرر = از دست دادن امر وجودی = عدم؛ عدم منشأ وجودی ندارد.
- خدا بدی نمی‌دهد؛ رحمت را امساک می‌کند.
- فرق ندادن خوبی با دادن بدی، کلید فهم انتساب است.
- بلاهای طبیعی و اجتماعی با کسب و اختیار انسان‌ها مرتبط‌اند.
- مجتمع مانند نفس واحد است؛ بی‌گناهان نیز ممکن است گرفتار شوند.
- عقل فلسفی معمول به پیوند گناه و بلا راه نمی‌برد؛ وحی می‌گشاید.
- عفو الهی از بسیاری گناهان مانع بلاهای بیشتر است.
- بعد دوم بدی (نقائص و کمبودهای ذاتی موجودات) به جلسهٔ بعد موکول شد.
اصطلاحات و منابع
- توحید افعالی / توحید فعلی
- أحسن کل شیء خلقه (سجده/۷)
- حسنه و سیئه (نساء/۷۸–۷۹)
- امساک رحمت
- ضرر نسبی و امر عدمی
- ما أصابتکم من مصیبة فبما کسبت أیدیکم (شوری/۳۰)
- إن الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بأنفسهم (رعد/۱۱)
- مجتمع به مثابه نفس واحد
خلاصه توسط مدل از متن کتابیِ جلسه — نقل مستقیم طولانی از عربی لازم نیست.